AQSh Prezidenti Markaziy Osiyo Rahbarlari Bilan Birinchi Sammit O'tkazadi - Assalomu alaykum
Ас-салому алайкум. АҚШ президенти Доналд Трамп жума куни Вашингтонда бешта Марказий Осиё лидерларини уларнинг биринчи умумий ташрифлари учун қабул қилади, бу ўз навбатида Россиянинг Владимир Путин ва Хитойнинг Си Цзинпин билан бўлган алоҳида учрашувлари ортидан содир бўлмоқда. Ғарбнинг бу ресурсларга бой минтақага қизиқи кўпая боряпти, айниқса Украина урушидан кейин Москва таъсири бўйича саволлар пайдо бўлгани ва Хитой ўз ролини кенгайтирмоқда.
- Таъсир учун баҳс -
Украина конфликтидан кейин Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон президентлари бошқа мамлакатлар билан алоқаларини кучайтириб, буни “C5+1” ёндошуви деб аташмоқда. Вашингтон ва ЕИ бу давлатлар билан дипломатик алоқаларни кучайтирди, улар 1991 йилда Совет Иттифоқидан мустақилликка эришган - 2023 йилда биринчи АҚШ-Марказий Осиё саммити ҳам бўлди. Россия, Хитой, Ғарб ва Туркия ресурсларга бой бўлган минтақада таъсир учун баҳслашмоқда. Бу йил ЕИнинг юқори лавозимдаги расмийлари, Россия раҳбари ва Хитой раҳбари бешта Марказий Осиё президентлари билан саммитлар ўтказиш учун ташриф буюрдилар. Маданий муносабатларни тушириш орқали Туркия савдо ва хавфсизлик алоқаини чуқурлаштирмоқда, Россия эса диққатини бошқа жойларга чалғитди. Ғарбий таъсир 2000 йилларнинг бошларига юзланади, бу вақтда минтақадаги базалар Аfgанистондаги операцияларда фойдаланилган.
- Ресурсларга бой -
АҚШ ва ЕИ Марказий Осиёнинг катта, лекин ҳали ҳам тўлиқ фойдаланилмаган табиий бойликларига интилмоқда, улар неча хос моддалар манбаларини диверсификация қилиш ва Пекинга бўлган ишончни камайтиришни мақсад қилмоқда. Неча хос моддалардан ташқари, Қозоғистон дунёнинг энг катта уран ишлаб чиқарувчиси, Ўзбекистонда эса катта миқдордаги олтин захиралари бор, Туркманистон эса табиий газ билан бой. Қирғизистон ва Тожикистон янги минерал иловаларни очмоқда. Россия энергия соҳасида фаол бўлиб, совет давридан қолган трубопроводларни фойдаланяпти ва атом иншоотларини қуряпти. Марказий Осиё шунчаки оғир экологик муаммолар билан юзма-юз, глобал иқлим ўзгариши билан курашда тўғри тарзда тақсимланаётган минтақалардан бири, сувнинг йўқлиги бешта мамлакатни ҳам таъсир қилади.
- Логистик муаммолар -
Ушбу ресурсларни экспорт қилиб олиб харажатга айлантириш айнан бодир, чунки фақатгина қаттиқ нарсалар, етишмаган миллий имкониятлар ва ноқулай ер кўплиги бор. Бу минтақа ЕИ ҳақидагидан деярли катта, лекин фақатгина 75 миллион аҳолиси бор ва чегараланган desertlar ва тоғлар билан бошқа мавжуд. Усида Ғарб билан мураккаб боғланишга эга бўлган давлатлар орасида жойлашган - Россия шимолда, Хитой шарқда, Эрон ва Аfgанистон эса жанубда. Бунга қарамасдан, тарихий Ипак йўлида Марказий Осиё савдо ўтказувчилар рўйини қайта тиклашга ҳаракат қилмоқда. Бешта давлат Москвага боғланишдан қочиб чиқиш учун шерикликлар изламоқда, Хитой ва ЕИ эса Марказий Осиёни Европа билан Кавказ орқали боғлайдиган Каспий арафасида транс-платформали йўлни қоллаяпти. 2021 йилдан 2024 йилгача расмий маълумотлар ушбу коридорда товарларнинг ташишида катта ўсишни кўрсатяпти.
- Инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ муаммолар -
Президент Трамп учун, у илгари кучли лидерларга қизиққан, Марказий Осиё билан иқтисодий алоқалар демократияни ривожлантиришдан улуғроқ кўринади, бу эса уларнинг аксарияти авторитар давлатларда. Мизочиллик ва чет эл инвестицияси бўйича минтақа бошланди, лекин ҳуқуқ гуруҳлари фуқаролик озодликларининг яхшилашиш бўйича баъзи қоғозлар юзага келмоқда. Human Rights Watch АҚШни инсон ҳуқуқларини саммит кун тартибининг асосий қисмига айлантиришни талаб қилди, шунини назарда тутиб, иштирок этувчи ҳукуматлар мухолифатни зўрлаштириш ва танқидчиларни овозини тихитишга ҳаракат қилишни қатъийлаштиришди. Босма эркинлик рейтинглари ушбу давлатларни энг паст йўналишлардан бирига жойлаштираяпти, Туркманистон эса энг жабрдий давлатлардан бири бўлиб қолмоқда, ва баъзи давлатлар ўтган АҚШ қарорига шу шенжникларга манба бўлиши билан юзма-юз жон бўлиб, америкадаги маълумот ўтказувчи манба алоқалари билан.
Аллоҳ раҳмат берсин водиеларга ва адолатга, барқарорликка ва халқнинг фаровонлигига интилишларини раҳнамой қилсин.
https://www.arabnews.com/node/