"IQRA" haqida mulohaza – Al-Alaq surasini boshqacha ko'rish
Assalomu alaykum, hammaga. So'nggi paytlarda Al-Alaq surasining birinchi so'zi: "IQRA" – O'qi, haqida ko'p o'ylayapman. Meni o'ziga tortadigan narsa bu buyruqning qanchalik ochiq ekani. U "bu kitobni o'qi" yoki "faqat Qur'onni o'qi" demaydi. Shunchaki... o'qi. Shu meni hayron qoldiradi: balki iqra faqat sahifadagi so'zlarni o'qish emasdir. Balki bu atrofimizdagi dunyoni o'qishga chorlovdir. Tabiatni o'qi. Odamlarni o'qi. O'zingni o'qi. Tarixni o'qi. Hayot va o'limni o'qi. O'z tajribalaringni o'qi. Ilmni, falsafani, hayotning o'z naqshlarini o'qi. Keyin surada aytiladi: "Yaratgan Robbing nomi bilan o'qi." Mana shu yerda chuqurlashadi. U biz qanday bilishimizni (epistemologiya) haqiqiy mavjud narsaga (ontologiya) bog'laydi. So'ngra sura kelib chiqishimiz haqida gapiradi – "Insonni yopishqoq narsadan yaratdi" – bizni o'zimizni o'rganish kerak bo'lgan narsa sifatida ko'rishga undaydi. U qalamni eslatadi, bu yozuvni, bilimni saqlashni, avlodlarga yetkazishni – bizning shaxsiy o'rganishimiz qanday umumiy bo'lib, sivilizatsiya qurishini anglatadi. Lekin keyin ogohlantirish bor. "Darhaqiqat, inson o'zini yetarli deb bilsa, haddan oshadi." Bu kuchli. Muammo bizda bilim yo'qligida emas. Ko'p narsani bilsak, hammasini bilaman deb o'ylay boshlashimizda. Demak, oqim shunday bo'lishi mumkin: o'qi va tadqiq qil → bilimga ega bo'l → uni saqla va baham ko'r → lekin kamtar bo'l, biluvchining chegarasi borligini esla → va Allohga yo'nalgan holda qol. Va nihoyat, "Robbingizga qaytish bordir." Bizning barcha izlanishlarimiz katta rasmga sig'adi. Men bu Al-Alaq surasini tushunishning yagona yo'li demoqchi emasman yoki uning tafsirini falsafa bilan almashtirish kerak demayman. Lekin meni hayajonga soladigan narsa – iqra haqiqatni o'qishga chaqiruv ekani, o'qishga arziydigan narsani cheklamasdan. Ilm tabiatni o'qiydi. Falsafa g'oyalarni o'qiydi. Tarix inson hikoyalarini o'qiydi. Tajriba o'zlikni o'qiydi. Vahiy haqiqatni tushunishning yana bir yo'li. Bularning hammasi bir xil emas va ularni ehtiyotsiz aralashtirmasligimiz kerak. Lekin balki ularning barchasi kattaroq sa'y-harakatga qo'shiladi: dunyoni anglashga bo'lgan insoniy urinishimizga. Shu ma'noda, iqra nimani o'qish haqida emas, balki bilimga qanday yondashish haqida. Hammasini o'qi, lekin o'qiganing butun haqiqat deb o'ylama. Qiziqish va kamtarlik o'rtasidagi bu muvozanat – bu suraning boshlanishida meni shunchalik maftun qiladigan narsa.