O‘tkazib yuborilgan namozlarni qazo qilish: To‘rt mazhab nima deydi

Bismillah Ar-Rahman Ar-Raheem. Hamd barcha olamlarning Parvardigori Allohga xosdur. Salot va salom sevimli Payg‘ambarimizga, uning oilasiga, sahobalariga va haq yo‘liga ergashgan barchaga bo‘lsin. Ushbu postda o‘tkazib yuborilgan namozlarni qazo qilish hukmlari Hanafiy, Molikiy, Shofe’iy va Hanbaliy mazhablari bo‘yicha tushuntiriladi. Ular keltirgan dalillar bilan tanishamiz. # Qazo nima? Qazo – ibodatning belgilangan vaqti o‘tib ketganidan keyin uni ado qilish demakdir. Shofe’iy olimi Imom as-Subkiy uni amalning hammasini yoki bir qismini asl vaqtidan tashqarida bajarish deb ta’riflagan. # To‘rt mazhab nima deydi - **Hanafiy:** Imom Badruddin al-Ayniy aytadiki, agar kimdir namozni gunoh yoki beparvolik tufayli tark qilsa, uni qazo qilish ijmo‘ bilan farzdir. - **Molikiy:** Imom al-Maazariyning aytishicha, faqihlar orasida mashhur bo‘lgan qarash shuki, kim ataylab namozni vaqti chiqquncha o‘tkazib yuborsa, uni qazo qilishi shart. - **Shofe’iy:** Imom an-Navaviy mo‘tabar olimlarning ittifoqiga ko‘ra, namozni ataylab tark qilgan kishi uni qazo qilishi kerakligini zikr qilgan. - **Hanbaliy:** Imom Ibn Qudoma musulmonlar o‘rtasida namozni o‘tkazib yuborgan kishi uni qazo qilishi shartligida ixtilof yo‘qligini aytgan. Imom Ibn Nasr al-Marvaziy ham Hasan al-Basriydan rivoyat qilingan bir gapdan boshqa hech qanday tafovut bilinmaganini qayd etgan. # Dalillar # 1. Qur’on Oyat Alloh taolo aytadi: “Namozni ado qilinglar” (Qur’on 20:14). Imom al-Qurtubiy tushuntiradiki, bu buyruq umumiy bo‘lib, namozni o‘z vaqtida yoki keyin o‘qish o‘rtasida farq qilmaydi, shuning uchun bu farz ekanini bildiradi. (Eslatma: bu namozni bila turib kechiktirishga ruxsat bermaydi – vaqtni o‘tkazib gunoh qilgan bo‘lsa ham, mas’uliyat qoladi.) Hofiz Ibn Hajar buni qarzga o‘xshatadi: farz qarz kabi ado qilinmaguncha bo‘yingizda qoladi, xuddi Ramazonda ro‘zasini buzgan kishi kafforat bilan birga qazo qilishi shart bo‘lgani kabi. # 2. Unutish haqidagi Hadis Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) dedilar: “Kim namozni unutsa, eslagan paytida o‘qisin, chunki Alloh taolo: ‘…va meni zikr qilish uchun namoz o‘qing’ deb buyurgan” (Sahihi Muslim). Olimlar aytadiki, agar unutgan (va uzrli) kishi uchun qazo lozim bo‘lsa, ataylab tark qilgan kishi uchun bundan ham ko‘proq lozimdir. Payg‘ambarning o‘zlari Xandaq jangidan keyin band bo‘lganliklari sababli, unutish yoki uyqu emas, balki mashg‘ullik tufayli kechiktirilgan namozlarni qazo qilganlar. Bu qazoning zarurligini ko‘rsatadi. # 3. Allohga bo‘lgan qarz Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) dedilar: “Allohga bo‘lgan qarz, adosi ko‘proq haqliroqdir” (Sahih ul-Buxoriy). Imom as-Subkiy buni qazo farzligiga dalil sifatida keltirgan, chunki o‘tkazib yuborilgan namozlar bir qarzdir. # 4. Ro‘zaga qiyos Imom an-Navaviy Payg‘ambarimiz Ramazonda ataylab ro‘zasini buzgan kishiga kafforat bilan birga qazo qilishni buyurgan hadisni keltiradilar. Imom al-Qurtubiy qo‘shimcha qiladiki, olimlar bila turib tark qilingan ro‘zani qazo qilish shartligida ittifoq qilganlar va namoz ham xuddi shunday hukmga ega. # 5. Dastlabki buyruq Imom Ibn al-Mulaqqin tushuntiradiki, namoz o‘qish farzi birinchi buyruqdan kelib chiqadi va vaqtning o‘tishi uni bekor qilmaydi – u ado qilinmaguncha qarz bo‘lib qoladi. Payg‘ambarning jang vaqtida quyosh botganidan keyin asr namozini qazo qilgani buni isbotlaydi. # Muhim eslatma Namozlarni qazo qilish, ularni ataylab o‘tkazib yuborish gunohini o‘chirmaydi. Hofiz az-Zahabiy aytadiki, aksariyat olimlar qazoni farz deb bilishadi ammo gunoh qolaveradi. Imom al-Bag‘aviy ogohlantirishicha, namozni ataylab tark qilgan kishi, agar farzligini inkor qilmasa, kofir bo‘lmaydi, lekin uni darhol qazo qilishga shoshilishi kerak. Xulosa qilib aytganda, barcha to‘rt mazhab ham o‘tkazib yuborilgan namozlarni qazo qilish farz ekaniga qo‘shiladi. Dalillar aniq. Qazo – bu Qiyomat kunidan oldin to‘lanishi kerak bo‘lgan bir qarzdir. Alloh taolo bu bilimni ulashgan barchaning sa’y-harakatlarini qabul qilsin va ularga hamda barcha musulmonlarga rahmat qilsin. Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) dedilar: “Alloh taolo besh vaqt namozni farz qildi. Kim tahoratini go‘zal qilsa, ularni o‘z vaqtida o‘qisa, ruku va hushu’ini to‘liq bajarsa, Alloh unga mag‘firatini va’da qiladi. Kim buni qilmasa, unda va’da yo‘q – agar xohlasa kechiradi, xohlasa azoblaydi” (Abu Dovud).