Soo Celinta Salaadaha la Tegay: Waxa ay Afarta Iskuul leeyihiin

Bismillah Ar-Rahman Ar-Raheem. Ammaan dhan waxaa iska leh Allaah, Rabbiga uunanka oo dhan, nabad iyo Naxariisina korkiisa ha ahaato Nebigeenna Muxammad, ehelkiisa, asxaabtiisa, iyo dhammaan raaca xaqa. Qoraalkani wuxuu sharaxayaa xukummada soo celinta salaadaha la tegay (qadha) sida ay qabaan mad-habta Xanafiga, Maaliki, Shaafici, iyo Xanbali. Wuxuu soo bandhigayaa caddaymaha ay ku tiirsan yihiin. # Waa maxay Qadha? Qadha waa in qofku uu qabto cibaado wakhtigeediiba dhamaaday. Imaam as-Subki, oo ah culumada Shaaficiga, wuxuu qeexay in ay tahay fulinta qayb ama dhammaan falka dibaddiisa wakhtiga saxda ah. # Waxa ay Afarta Iskuul leeyihiin - **Xanafi:** Imaam Badruddin al-Cayni wuxuu sheegay haddii qof uu salaad ka tagay dambi ama dayacaad awgeed, waa waajib in la soo celiyo, iyadoo la isku raacsan yahay. - **Maaliki:** Imaam al-Maazaari wuxuu yiri mowqifka caanka ah ee fayoofiyiinta dhexdooda waa qofkii si ula kac ah u daayo salaad ilaa wakhtigeedu ka dhamaado waa inuu soo ceshadaa. - **Shaafici:** Imaam an-Nawawi wuxuu xusay inay isku raaceen culimada sumcadda leh in qofkii ula kac uga tago salaada waa inuu soo ceshadaa. - **Xanbali:** Imaam Ibn Qudaama wuxuu sheegay in Muslimiinta ayan ku kala duwanayn in qofkii seega salaadda uu tahay inuu qadha sameeyo. Imaam ibn Nasr al-Marwaazi wuxuu kaloo tilmaamay inaysan jirin faraq caan ah oo meesha laga qoray marka laga reebo war laga soo weriyay Xasan al-Basri. # Caddaymaha # 1. Aayadda Quraanka Allaah wuxuu leeyahay: "Oog salaadda" (Quraanka 20:14). Imaam al-Qurtubi wuxuu faahfaahiyay in amarkani uu yahay guud, oo aanu kala saarayn in lagu oogo wakhtigeeda ama wixii ka dambeeya, sidaa darteed waxay muujisaa waajib ahaansho. (Fiiro: tani ma oggolaanayso dib u dhigista ula kac ah ee salaadda- waxay la macno tahay in waajibaadku uu sii socdo xitaa haddii qofku uu dambi sameeyo isagoo seegaaya wakhtiga.) Xaafid Ibn Xajar wuxuu bartilmaameedsaday deyn: waajibaadku wuu sii jiraa ilaa aad gudato, sida qofkii soonka bisha Ramadaan ku jago oo kaliya, waa inuu soo ceshadaa inkastoo uu dambi side yahay. # 2. Xadiith ku saabsan Hilmaanka Nebiga (nabad iyo Naxariis korkiisa ha ahaato) wuxuu yiri: "Qofkii hilmaamo salaad ha tukado marka uu xusuusto, waayo Allaah wuxuu leeyahay: '...oo u oog salaadda xuskayga dartiis'" (Saxiix Muslim). Culimadu waxay yiraahdeen haddii soo celin loo baahan yahay qofka hilmaamay (oo isla qaadatay), marka qofkii ula kac uga tagay ayaa sii waajib ku ah inuu sidaa sameeyo. Nebiga qudhiisa ayaa salaadaha qadhuu sameeyey Dagaalkii Dhufta kadib markii uu dib dhacay, ma ahayn hilmaan ama hurdo sababto, laakiin mashquul awgeed. Tani waxay muujinaysaa in qadha ay tahay lama huraan. # 3. Deeynta Allaah lagu leeyahay Nebiga (nabad iyo Naxariis korkiisa ha ahaato) wuxuu yiri: "Deeynta Allaah lagu leeyahay ayaa ugu mudan in la bixiyo" (Saxiix al-Bukhaari). Imaam as-Subki wuxuu tan u caddeeyey in qadha ay waajib tahay, maadaama salaadaha la tegey ay deyn yihiin. # 4. Isbarbardhigga Soonka Imaam an-Nawawi wuxuu tilmaamay xadiith sheegaya in Nebigu uu amray qof ula kac ugu jajebiyey soonkiisii bisha Ramadaan inuu soo ceshado soonkiisa, oo uu la socdo kafaaro. Imaam al-Qurtubi wuxuu ku daray in culimadu ay isla qabeen in soonka ula kac lagu seegay ay tahay in la soo ceshado, saladdana xukun isku mid ah baa la iskugu raacay. # 5. Amarkii ugu horeeyay Imaam Ibn al-Mulaqin wuxuu sharraxay in waajibaadka salaadda uu ka yimid amarkii hore, oo wakhtiga dhaafiddu ayna tirtirin-waxay deyn ahaan u sii jiri doontaa ilaa laga guto. Tusaale waa sida Nebiga uu u qadhuu seegay Casriga qorraxdu dhacday ka dib intii dagaalku socday. # Fiiro Muhiim ah Soo celinta salaadaha ma tirtirto dambiga ula kac uga tegista. Xaafid az-Zahabi wuxuu sheegay in aqlabiyaddu ay qabto in qadha loo baahan yahay, laakiin dambigu wuu sii jiraa. Imaam al-Baghawi wuxuu ka digay in qofkii ula kac uga tago salaadda uusan gaal noqon ilaa uu inkiro waajibnimadeeda, laakiin waa inuu degdegsado soo celinteeda. Waxaan oo keliya, afarta mad-hab waxay ku heshiiyeen: soo celinta salaadaha la tegay waa waajib. Caddaymuhu waa caddaan. Qadha waa deyn aan tahay inaan bixino ka hor Maalinta Isla Xisaabtanka. Allaah ha aqbalo dadaalka dhammaan dadka soo gaarsiiyay cilimigan, ha u naxariistana iyaga iyo Muslimiinta oo dhan. Rasuulka Allaah (nabad iyo Naxariis korkiisa ha ahaato) wuxuu yiri: "Shanta salaadood waa wixii Allaah waajibiyay. Haddii qof uu wuxuu dhamaystiri weyso modoowgooda, oo uu tukado wakhtigooda, oo uu dhamaystiro rukucda iyo khushuucda, Allaah wuxuu ballan qaaday in dambi dhaaf la siiyo. Qofkii sidaa ayan yeelin, ballan ma jiro-haddii uu doono, wuu u dambi dhaafi, haddii uu doonana, wuu ciqaabi" (Abuu Daawuud).