چھٹی نمازاں دی قضا: چار مکاتب فکر دا کیہ کہنا اے

بسم اللہ الرحمن الرحیم۔ ساری تعریف اللہ لئی اے، جیہڑا سارے جہاناں دا پالنہار اے، تے ساڈے پیارے نبی صلی اللہ علیہ وسلم، اوہناں دی آل، صحابہ تے حق دی پیروی کرن والیاں تے سلامتی تے رحمتاں ہون۔ ایہہ پوسٹ چھٹی نمازاں دی قضا بارے احکام نوں حنفی، مالکی، شافعی، تے حنبلی مکاتب فکر دی روشنی چ سمجھاندی اے۔ ایدے چ اوہناں دلائل نوں پیش کیتا گیا اے جنہاں تے اوہ انحصار کردے نیں۔ # قضا کیہ اے؟ قضا دا مطلب اے کسے عبادت نوں اوہدے مقررہ ویلے دے لنگھ جان توں بعد کرنا۔ امام السبکی، جیہڑے شافعی عالم سن، نے قضا نوں کسے عمل نوں اوہدے پورے یاں کجھ حصے نوں اوہدے صحیح ویلے توں باہر انجام دینا دسیا اے۔ # چار مکاتب فکر دا موقف - **حنفی:** امام بدرالدین العینی نے فرمایا کہ جے کوئی گناہ یاں غفلت پاروں نماز چھڈے، تے امت دے اتفاق نال اوہدی قضا لازمی اے۔ - **مالکی:** امام المازری نے کہیا کہ فقہاء دے نزدیک معروف قول ایہہ اے کہ جیہڑا جان بجھ کے ویلہ لنگھن تک نماز چھڈے، اوہدی قضا ضروری اے۔ - **شافعی:** امام النووی نے معتبر علماء دے اتفاق دا ذکر کیتا کہ جیہڑا جان بجھ کے نماز چھڈے، اوہنے قضا کرنی اے۔ - **حنبلی:** امام ابن قدامہ نے کہیا کہ مسلماناں چ اس گل تے کوئی اختلاف نہیں کہ جیہڑا نماز چھڈے اوہنے قضا کرنی اے۔ امام ابن نصر المروزی نے وی نوٹ کیتا کہ حسن البصری توں اک روایت دے علاوہ کوئی اختلاف نہیں۔ # دلائل # ۱۔ قرآن دی آیت اللہ فرماؤندا اے: "نماز قائم کرو" (قرآن ۲۰:۱۴)۔ امام القرطبی نے وضاحت کیتی کہ ایہہ حکم عام اے تے ویلے یاں بعد چ نماز پڑھن چ فرق نہیں کردا، ایس لئی ایہہ وجوب تے دلالت کردا اے۔ (نوٹ: ایہدا مطلب ایہہ نہیں کہ جان بجھ کے نماز چ تاخیر کرنی جائز اے - ایہدا مطلب اے کہ فریضہ بدستور قائم رہندا اے بھاویں کسے نے ویلہ لنگھن نال گناہ کیتا ہووے۔) حافظ ابن حجر نے ایہنوں قرض ورگا قرار دتا: فرض اودوں تک رہندا اے جدوں تک ادا نہ ہو جاوے، جویں رمضان چ روزہ توڑن والے نوں گناہ دے باوجود قضا دینی چاہیدی اے۔ # ۲. بھل جان بارے حدیث نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: "جیہڑا نماز بھل جاوے، اوہ جدوں یاد آوے پڑھ لے، کیونجے اللہ فرماؤندا اے: '...تے میری یاد لئی نماز قائم کرو'" (صحیح مسلم)۔ علماء نے کہیا کہ جے بھلا دین والے (معذور) لئی قضا لازم اے، تے جان بجھ چھڈن والا تے ودھ بھی ضروری اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے آپ غزوہ خندق دے موقع تے نمازاں دی قضا کیتی جدوں آپ تاخیر نال ہوئے، بھلن یاں سون دی وجہ نہیں، بلکہ مصروفیت پاروں۔ ایہہ ثابت کردا اے کہ قضا لازم اے۔ # ۳. اللہ دا قرض نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: "اللہ دا قرض ودھ کے ادا کرن دے لائق اے" (صحیح البخاری)۔ امام السبکی نے ایہنوں دلیل بنایا کہ قضا واجب اے کیونجے چھٹی نمازاں قرض وانگوں نیں۔ # ۴. روزے تے قیاس امام النووی نے اک حدیث پیش کیتی جتھے نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے اک بندے نوں جیہنے جان بجھ رمضان دا روزہ توڑیا، قضا تے کفارے دا حکم دتا۔ امام القرطبی نے وادھا کیتا کہ علماء دا اتفاق اے کہ جان بجھ چھٹے روزے دی قضا کرنی چاہیدی اے، تے نماز دا ایہو حکم اے۔ # ۵. ابتدائی حکم امام ابن الملقن نے وضاحت کیتی کہ نماز دا وجوب پہلے حکم توں آؤندا اے، تے ویلہ لنگھن نال فریضہ ساقط نہیں ہوندا - اوہ ادا ہون تک قرض رہندا اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم دا غزوہ دے دوران سورج ڈب جان توں بعد عصر دی قضا کرنا ایہدی دلیل اے۔ # اہم نوٹ قضا کرن نال جان بجھ چھڈن دا گناہ مٹدا نہیں۔ حافظ الذہبی نے فرمایا کہ جمہور دا ایہہ عقیدہ اے کہ قضا ضروری اے پر گناہ باقی رہندا اے۔ امام البغوی نے خبردار کیتا کہ جیہڑا جان بجھ کے نماز چھڈے اوہ کافر نہیں ہوندا جدوں تک وجوب دا انکار نہ کرے، پر اوہنوں چاہیدا اے کہ جلدی قضا کرے۔ مختصراً، چارے فقہی مکاتب متفق نیں: چھٹی نمازاں دی قضا لازمی اے۔ دلائل واضح نیں۔ قضا اک قرض اے جیہڑا ساڈے تے قیامت توں پہلاں چکانا ضروری اے۔ اللہ سارے علم بانٹن والیاں دیاں کوششاں قبول کرے تے اوہناں تے سارے مسلماناں تے رحم فرمائے۔ اللہ دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: "پنجاں نمازاں نیں جنہاں نوں اللہ نے فرض کیتا اے۔ جے کوئی اپنا وضو پورا کرے، اوہناں نوں ویلے تے پڑھے، رکوع تے خشوع پوری طرح کرے، اللہ وعدہ کردا اے کہ بخش دَوے گا۔ جیہڑا ایہہ نہ کرے، اوہدے لئی کوئی وعدہ نہیں-جے اوہ چاہے، بخشے، جے چاہے، سزا دے" (ابو داؤد)۔