Damezrînerê terîqeta Qadirî kurd bû an faris?
Selamunaleykum, birano û xwişkno. Hin nivîskar û lêkolînerên ku bala xwe didin paşxaneya kurdî ya Şêx Ebdulqadirê Geylanî, çend delîlên dîrokî nîşan didin. Yek delîlek girîng navê bav an jî kalikê wî ye, ku di şecereya wî de wek 'Cengî Dost' an 'Giyanî Dost' derbas dibe – ew dibêjin ev nav xwedî hestek zelal a kurdî yan jî îraniya kevn e û di wê demê de di nav ereban de ne berbelav bû. Herwiha, hin jêder dibêjin ku şêx li gundek an deverek bi navê 'Cîl' an 'Geylan' li nêzîkî Mehabadê li Kurdistana Rojhilat ji dayik bûye, ne Geylana rex Deryaya Qezwînê. Li gor hin lêkolînên dîrokî, malbata wî berî zayîna wî di bin desthilata mîrîtiya kurd a Hesenweyhiyan de jiyaye, û paşê koç kirine. Zêdetir, di gelek nivîsên kevn de yên Bexdayê, jê re digotin 'el-Cîlî el-Ëcemî', ev jî nîşan dide ku ew ne ereb bû û ji derveyî welatên ereban hatiye. Komek delîlên din ên ku ji aliyê lêkolînerên kurd wek Dr. Mistefa Cewad, Şêx Mihemed Xal, û Dr. Cemal Nebez ve hatine bikaranîn, lêkolîna li ser erebiya wî ye. Dema şêx di hijdeh saliya xwe de çû Bexdayê, wî bi awayekî ron erebî nediaxivî û bi devokekê dipeyivî, ku ev nîşan dide zimanê wî yê dayikê ne erebî bû. Herwiha ew pêşniyar dikin ku navê 'Cîl' an 'Gîl' dibe ku ji peyva 'Kîl' were yan jî bi eşîrên kurd li Puştko û Luristanê re têkildar be, û paşê tîpa 'K' an 'G' di erebî de bûye 'C'. Di derbarê perwerdeya wî ya sofîtiyê de, Şêx Ebdulqadir rêberiya xwe ya manewî ji Şêx Ebû Seîd el-Mexzûmî an Hemedanî Dêbbas girt, û riya wî ji aliyê kevneşopiya manewî ya çiyayên Kurdistan û Zagrosê ve hate şêwandin, ku piraniya sofiyên wê demê kurd bûn. Dema terîqeta wî cara ewil belav bû, pêşwaziya herî mezin ji eşîr û zanayên deverên kurdî wek Badînan, Hekarî, û Şarezûrê hat, ku dîroknas vê yekê wek nîşanek peywendiyên etnîkî û zimanî dibînin. Baweriya ku Şêx Ebdulqadirê Geylanî rehên wî kurdî ne, di gelek berhemên dîroknas û ramanwerên navdar ên kurd de hatiye parvekirin. Yên herî berbiçav Şêx Mihemed Xal in, zanayekî mezin ê kurd ku li ser sofîtiyê lêkolîn kir û bal kişand ser rehê kurdî yê şêx û navên ne-erebî yên bav û kalên wî; Dr. Cemal Nebez ku di lêkolînên xwe yên derbarê nasnameya kurdî de got ku sernavên wek 'Cîl' û 'el-Geylanî' bi rastî bi 'Geylana Kirmaşanê' an şêweyên kevin ên Zagrosê ve girêdayî ne; Baba Merdûxê Ruhanî ku di pirtûka xwe ya navdar 'Dîroka Navdarên Kurd' de Şêx Ebdulqadir wek kesayetekî sereke di sofîtiya kurdî de dibîne; û Şêx Mihemed Merdûxê Kurdistanî ku di pirtûkên xwe yên derbarê eşîrên kurd de li ser rehê şêx û belavbûna terîqeta wî di nav kurdan de radiweste. Dr. Mistefa Cewad, dîroknasê navdar ê îraqî yê bi eslê xwe kurd, lêkolînên kûr li ser dîroka Bexdayê kir û gelek caran destnîşan kir ku Şêx Ebdulqadir ji herêma 'Cîl' a Îraqê, devereke kurdî li nêzîkî Medaîn an Kûtê, ne ji Geylana Îranê, hatiye. Digel ku piraniya dîroknasên kurd di pirtûkên gelemperî yên li ser sofîtiyê û çanda kurdî de behsa vê yekê kirine, çend berhem jêderên sereke ne. Ev jî 'Dîroka Navdarên Kurd' a Baba Merdûxê Ruhanî ne, ku jiyana şêx û şecereya wî bi hûrgilî vedibêje; berhemeke Mela Tahirê Baharkayî derbarê jiyana şêx û bandora wî li ser Kurdistanê; û lêkolînên wek 'el-Qewl el-Telif fî Neseb el-Şêx Ebd el-Qadir' û lêkolînên mîna wê yên Dr. Mistefa Cewad, ku herçend bi erebî ne jî, bingeheke sereke ne ji bo îsbatkirina ku şêx ji Geylana Îraqê, devereke kurdî, bû.