Waddugo juulɗe ɗe njaaraa: ko duɗe nayi mbiyi

Bismillaahi Ar-Rahmaan Ar-Raheem. Yettugol fof ko Alla woni Jeyɗo winndere ndee, yo jam e barke ngon e Annabi men giɗaaɗo oo, e galle makko, e sehbaaɓe makko, e kala gonɗo e goonga. Winndannde ndee ina faamni ko fayti e waddugo juulɗe ɗe njaaraa (qadhaa) fawaade e duɗe Hanafiyya, Maalikiyya, Shaafi’iyya, e Hanbaliyya. Ina renndina dalillaaji ɗi ɓe tuugii. # Qadhaa ko ɗume? Qadhaa maanaa mum ko waɗde golle diina caggal nde waktu mum mo wi'aango o joofi. Imaam as-Subkii, ganndo Shaafi’iyanke, siforii ɗum ko waɗde golle ɗee fof walla feccere mum caggal waktu mum mo haanaa. # Ko duɗe nayi mbiyi - **Hanafiyya:** Imaam Badruddiin al-'Aynii wiyi wonde so neɗɗo woppii juulde sabu junuubu walla heftinde, ina waajibii waddugo nde e dow nanondiral. - **Maalikiyya:** Imaam al-Maazaari wiyi wonde darnde andiniinde e juuɗe annduɓe fighu ko kala neɗɗo woppinoowo juulde haa waktu mum yahri ina waajiba waddugo nde. - **Shaafi’iyya:** Imaam an-Nawaawii wiyi ina woodi nanondiral maantinngal hakkunde annduɓe jananɓe wonde kala yeddotooɗo juulde ina waajiba waddugo nde. - **Hanbaliyya:** Imaam Ibn Qudaama wiyi juulɓe ɓee ngalaa luurondiral e wonde neɗɗo ɓiiɗo juulde ina waajiba waddugo nde. Imaam Ibn Nasr al-Marwazi kadi wiyi anndaa luural e ɗuum so wonaa ko woni rutta e Hasan al-Basri. # Dalillaaji ɗii # 1. Aayee Alqur'aana Alla wi'i: "Darinee juulde" (Alqur'aana 20:14). Imaam al-Qurtubii faamnini wonde yamiroore ndee ko huunde yawtiiɗe, ndee waawaa seenrude hakkunde juulde e waktu mum e caggal waktu, ɗum noon ina yanani waajibagol. (Tesko: ɗum haɗataa leelde juulde e anniya-maanaa mum ko waɗɓe ɗee ina keddoo so tawii neɗɗo wadii junuubu e woppude waktu.) Hafiz Ibn Hajar nanndini nde e ñamaande: waajibagol ngol heddoto haa neɗɗo wadde nde, hono no kala tampinoowo sunna Ramadaan ina waajiba waddugo nde kono ina waɗa junuubu. # 2. Hadiis faati e yejjiteede Annabi (jam e muñal Alla ngon e makko) wiyi: "Kala yejjitoowo juulde, juulo nde so yeggiima, tawde Alla wi'i: '...darinee juulde sabu yeggorde am'" (Sahih Muslim). Annduɓe mbiyi so waddugo ina waajibii e yejjitiiɗo (mo alaa ko wa'ɗii), oon yeddotooɗo nde ina ɓuri waajibeede. Annabi e hoore makko waddi juulɗe caggal hare Gandugol nde o leelnaa, wonaa yejjitaare walla ɗoyngol, kono ko sabu jikku. Ɗum hollitii wonde qadhaa ina waajibii. # 3. Ñamaande e dow Alla Annabi (jam e muñal Alla ngon e makko) wiyi: "Ñamaande Alla ɓuri waajaade yoɓeede" (Sahih al-Bukhaari). Imaam as-Subkii huutorii ɗuum wonde dalilla qadhaa ina waajibii, tawde juulɗe woppaaɗe ko ñamaande. # 4. Nanndugol e sunna Imaam an-Nawaawii wiyi ina woodi hadiis ɗo Annabi yamiri neɗɗo tampinoowo sunna Ramadaan e anniya yo waddu nde, wondude e kaffaara. Imaam al-Qurtubii ɓeydi wonde annduɓe njaɓii wonde sunna woppaanga e junuubu ina waajiba waddeede, juulde kadi ina woodi kiita gooto. # 5. Yamiroore fuɗɗoode Imaam Ibn al-Mulaqqin faamnini wonde waajibagol juulde ngol yanii e yamiroore adannde ndee, waktu ngo yahde waddataa ɗum-ɗum heddoto ko ñamaande haa wadde nde. Annabi oo waddu 'Asr ɓaawo naange naange e nder hare ngam seedaade ɗuum. # Himme mawɗo Waddugo juulɗe daɗnataa junuubu woppude ɗe e anniya. Haafiz az-Zahabii wiyi ko ɓuri heewde e annduɓe mbiyi qadhaa ina waajibii kono junuubu oo ina keddoo. Imaam al-Baghawii reentinii wonde neɗɗo yeddotooɗo juulde e anniya laatotaako kaafir so wonaa o salii waajibagol mum, kono ina waajibii o yaawne waddugo nde. E gootol, duɗe nayi ɗee fof njaɓii: waddugo juulɗe woppaaɗe ina waajibii. Dalillaaji ɗii laaɓi. Qadhaa ko ñamaande en ndaña waddugo haa Ñalɗi Daraja. Yo Alla jaɓ golle kala renndunooɓe ganndal ngal, e yurmaaniɓe e juulɓe fof. Annabi Alla (jam e muñal Alla ngon e makko) wiyi: "Juulɗe joy ɗe Alla waɗi fardu. So neɗɗo himminii wudu mum, juuli ɗe e waktu mum, timmini rukuu' e khushuu' mum, Alla fotanii mo yaafuya. So o waɗaani ɗuum, alaa fodde-so O yiɗii, O yaafoto, so O yiɗii, O torri" (Abuu Daawuuda).