آیا بنیان‌گذار طریقت صوفی قادری کرد بود یا فارس؟
سلام علیکم، برادران و خواهران عزیز. برخی نویسندگان و محققانی که بر پیشینه کردی شیخ عبدالقادر گیلانی تمرکز دارند، به چند نشانه تاریخی اشاره می‌کنند. یک نشانه کلیدی نام پدر یا پدربزرگش است که در شجره‌نامه‌اش به صورت "جنگی دوست" یا "گیانی دوست" آمده – می‌گویند این اسم حس کردی یا ایرانی باستانی واضحی دارد و در آن زمان بین اعراب رایج نبوده. همچنین، بعضی منابع ذکر می‌کنند که شیخ در روستا یا منطقه‌ای به نام "جیل" یا "گیلان" نزدیک مهاباد در کردستان شرقی به دنیا آمده، نه گیلان کنار دریای خزر. طبق برخی مطالعات تاریخی، خانواده‌اش قبل از تولد او تحت امارت کرد حسینویان زندگی می‌کردند و بعداً نقل مکان کردند. به علاوه، در بسیاری از نوشته‌های اولیه بغداد، به او "الجیلی العجمی" می‌گفتند که نشان می‌دهد عرب نبوده و از سرزمین‌های غیرعربی آمده. یک دسته دیگر از شواهدی که محققان کردی مثل دکتر مصطفی جواد، شیخ محمد خال و دکتر جمال نبز استفاده می‌کنند، بررسی عربی اوست. وقتی شیخ در هجده سالگی به بغداد رفت، عربی را روان صحبت نمی‌کرد و لهجه داشت، که اشاره می‌کند زبان مادری‌اش عربی نبوده. همچنین پیشنهاد می‌دهند که اسم "جیل" یا "گیل" ممکن است از کلمه "کیل" آمده باشد یا به قبایل کرد در پشتکوه و لرستان ربط داشته باشد، و بعداً "ک" یا "گ" در عربی به "ج" تبدیل شده. برای تربیت صوفی‌اش، شیخ عبدالقادر راهنمایی روحانی را از شیخ ابوسعید المخزومی یا حمادی الدباس گرفت، و مسیرش با سنت روحانی کوه‌های کردستان و زاگرس شکل گرفت، جایی که بیشتر عرفای آن زمان کرد بودند. وقتی طریقتش اول بار پخش شد، بزرگترین استقبال از سوی قبایل و علمای مناطق کردنشین مثل بادینان، هکاری و شارازور بود، که مورخان آن را نشانه‌ای از پیوندهای قومی و زبانی می‌بینند. ایده ریشه‌های کردی شیخ عبدالقادر گیلانی در آثار بسیاری از مورخان و متفکران مشهور کرد مطرح شده. برجسته‌ترین آنها شیخ محمد خال است، عالم بزرگ کرد که عرفان را مطالعه کرد و به اصل کردی شیخ و اسم‌های غیرعربی نیاکانش اشاره کرد؛ دکتر جمال نبز که در مطالعاتش درباره هویت کردی گفت که القابی مثل "جیل" و "الگیلانی" واقعاً به "گیلان کرمانشاه" یا سازه‌های قدیم زاگرس مرتبط است؛ بابا مردوخ روحانی که در کتاب معروفش "تاریخ مشاهیر کرد" شیخ عبدالقادر را چهره‌ای بزرگ در عرفان کردی می‌داند؛ و شیخ محمد مردوخ کردستانی که در کتاب‌هایش درباره قبایل کرد بر اصل و نسب شیخ و چگونگی گسترش طریقتش بین کردها تأکید می‌کند. دکتر مصطفی جواد، مورخ مشهور عراقی با تبار کرد، تحقیق عمیقی روی تاریخ بغداد کرد و اغلب یادآور می‌شد که شیخ عبدالقادر از منطقه "جیل" عراق آمده، ناحیه‌ای کردی نزدیک مدائن یا کوت، نه گیلان در ایران. در حالی که بیشتر مورخان کرد این موضوع را در کتاب‌های عمومی درباره عرفان و فرهنگ کردی بحث کرده‌اند، چند اثر منابع کلیدی هستند. اینها شامل "تاریخ مشاهیر کرد" از بابا مردوخ روحانی که زندگی و شجره‌نامه شیخ را با جزئیات شرح می‌دهد؛ اثری از ملاطاهر بهارکیزی درباره زندگی شیخ و تأثیرش بر کردستان؛ و مطالعاتی مثل "القول الطلیف فی نسب الشیخ عبدالقادر" و تحقیقات مشابه دکتر مصطفی جواد، که اگرچه به عربی است، مبنای اصلی برای اثبات اینکه شیخ اهل گیلان عراق، منطقه‌ای کردی، بوده است.