قەرەبووکردنەوەی نوێژە لەدەستچووەکان: چوار مەزهەبەکە چی دەڵێن

بسم الله الرحمن الرحیم. هەموو سوپاسێک بۆ خوای پەروەردگاری جیهانانە، و درود و سڵاو لە پێغەمبەری خۆشەویستمان و خێزان و هاوەڵانی و هەموو ئەوانەی شوێنی ڕاستی کەوتوون. ئەم پۆستە بڕیارەکانی قەرەبووکردنەوەی نوێژە لەدەستچووەکان (قەزا) بەپێی مەزهەبی حەنەفی، مالیکی، شافیعی و حەنبەلی ڕوون دەکاتەوە. بەڵگەکانیان پیشان دەدات کە پشتیان پێ بەستووە. # قەزا چییە؟ قەزا واتە ئەنجامدانی پەرستشێک دوای تێپەڕبوونی کاتی دیاریکراوی. ئیمام سوبکی، زانایەکی شافیعی، وەک ئەنجامدانی تەواوی یان بەشێک لە کردەوەیەکی دیاریکراو لە دەرەوەی کاتی خۆیدا وەسفی کردووە. # چوار مەزهەبەکە چی دەڵێن - **حەنەفی:** ئیمام بەدرەدین عەینی گوتوویەتی کە ئەگەر کەسێک نوێژێکی بە هۆی گوناه یان بێباکییەوە بەجێهێشت، بە ڕای یەکگرتوو واجبە قەزای بکات. - **مالیکی:** ئیمام مازەری گوتوویەتی کە ڕای باو لای زانایان ئەوەیە کە ئەگەر کەسێک بە ئەنقەست نوێژێک بەجێبهێڵێت تا کاتی تێپەڕ دەبێت، پێویستە قەزای بکات. - **شافیعی:** ئیمام نەوەوی ئاماژەی بە ڕێککەوتنی یەکگرتووی زانایانی پایەبەرز کردووە کە ئەو کەسەی بە ئەنقەست نوێژێک بەجێدەهێڵێت دەبێت قەزای بکات. - **حەنبەلی:** ئیمام ئیبن قودامە گوتوویەتی کە موسڵمانان جیاوازی ڕایان نییە کە کەسێک نوێژێکی بەجێهێشت دەبێت قەزای بکات. ئیمام ئیبن نەسر مەروەزی هەروەها باسی ئەوەی کردووە کە جیاوازی ڕا نەبینراوە جگە لە گێڕانەوەیەک لە حەسەنی بەسڕییەوە. # بەڵگەکان # ۱. ئایەتی قورئان خوا دەفەرموێت: "نوێژ ڕابگرە" (قورئان ۲۰:۱٤). ئیمام قورتوبی ڕوونی کردووەتەوە کە ئەم فەرمانە گشتییە و جیاوازی ناکات لە نێوان نوێژ کردن لە کاتی خۆیدا یان دواتر، بۆیە ئاماژە بە واجب بوون دەکات. (تێبینی: ئەمە ڕێگە بە دواخستنی نوێژ بە ئەنقەست نادات - مانای ئەوەیە کە ئەرکەکە ماوە تەنانەت ئەگەر کەسەکە بە تێپەڕاندنی کاتەکە گوناهبار بێت.) حافیزی ئیبن حەجەر بە قەرز بەراوردی کردووە: ئەرکەکە ماوە هەتا جێبەجێی دەکەیت، وەک ئەو کەسەی ڕۆژووی ڕەمەزان دەشکێنێت دەبێت قەزای بکات هەرچەندە گوناهەکەی بەردەوامە. # ۲. فەرموودەکە دەربارەی بیرچوونەوە پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی: "هەر کەسێک نوێژێکی لەبیر چوو، با کاتێک بیری کەوتەوە بیخوێنێت، چونکە خوا دەفەرموێت: '...و نوێژ ڕابگرە بۆ بیرم'" (سەحیح موسلیم). زانایان گوتوویانە کە ئەگەر قەزاکردن پێویست بێت بۆ ئەو کەسەی بیری چووە (و لێبوردەیە)، ئەوا ئەو کەسەی بە ئەنقەست بەجێیهێشتووە زیاتر پێویستە قەزای بکات. پێغەمبەر خۆی دوای جەنگی خەندەق قەزای نوێژی کرد کاتێک دواخرا، نەک لەبەر بیرچوونەوە یان خەو، بەڵکو بە هۆی سەرقاڵییەوە. ئەمە نیشان دەدات کە قەزا پێویستە. # ۳. قەرز بۆ خوا پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی: "قەرزی خوا شایستەترە کە بدرێتەوە" (سەحیح بوخاری). ئیمام سوبکی ئەمەی وەک بەڵگە بەکار هێنا کە قەزا واجبە، چونکە نوێژە لەدەستچووەکان قەرزن. # ۴. بەراوردکردن بە ڕۆژوو ئیمام نەوەوی فەرموودەیەکی هێناوەتەوە کە پێغەمبەر فەرمانی بە کەسێک کرد کە ڕۆژووی ڕەمەزان بە ئەنقەست شکاند، قەزای بکات لەگەڵ کەفارەت. ئیمام قورتوبی وتیشی کە زانایان ڕێککەوتوون کە ڕۆژووی بە ئەنقەست بەجێهێشتوو دەبێت قەزای بکات، و نوێژیش هەمان حوکمی هەیە. # ۵. فەرمانی سەرەتایی ئیمام ئیبن مەلقین ڕوونی کردووەتەوە کە واجب بوونی نوێژ لە فەرمانی یەکەمەوە دێت، و تێپەڕبوونی کات ئەرکەکە لانابات - بە قەرز دەمێنێتەوە هەتا جێبەجێی دەکرێت. قەزاکردنی پێغەمبەر بۆ نوێژی عەسر دوای ئەوەی خۆر ئاوا بوو لە جەنگدا ئەمە بەڵگەدار دەکات. # تێبینی گرنگ قەزاکردنی نوێژەکان گوناهی بە ئەنقەست بەجێهێشتنیان لاناچێت. حافیزی زەهەبی گوتوویەتی کە زۆربەیان پێیان وایە قەزا پێویستە بەڵام گوناهەکە دەمێنێت. ئیمام بەغەوی هۆشداری داوە کە کەسێک بە ئەنقەست نوێژێک بەجێدەهێڵێت بێباوەڕ نابێت مەگەر ئینکاری واجب بوونی بکات، بەڵام دەبێت خێرا قەزای بکات. کورتە بڵێین، هەر چوار مەزهەبەکە ڕێککەوتوون: قەرەبووکردنەوەی نوێژە لەدەستچووەکان واجبە. بەڵگەکان ڕوونن. قەزا قەرزێکە کە دەبێت پێش ڕۆژی دوایی بیدەینەوە. خوا کردەوەی هەموو ئەوانەی ئەم زانینەیان بڵاو کردووەتەوە قبوڵ بکات و ڕەحمیان پێ بکات و هەموو موسڵمانانیش. پێغەمبەری خوا (د.خ) فەرموویەتی: "پێنج نوێژ خوا پێویستی کردووە. ئەگەر کەسێک دەستنوێژی خۆی بە چاکی بگرێت، لە کاتی خۆیاندا بیانخوێنێت، ڕوکوع و خوشوعی بە تەواوی بەجێ بێنێت، خوا بەڵێنی لێخۆشبوونی پێداوە. ئەگەر کەسێک نەیکات، بەڵێن نییە - ئەگەر بیەوێت، لێی خۆش دەبێت، ئەگەر بیەوێت، سزای دەدات" (ئەبو داود).