3:130 ayəsində riba haqqında balanslı təfsir axtarışı

Əssəlamu əleykum, əziz qardaşlar və bacılar. Bu ayə üçün daha müasir (19-cu və ya 20-ci əsrdən sonra yazılmış) bir təfsir axtarıram: > يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوا۟ ٱلرِّبَوٰٓا۟ أَضْعَـٰفًۭا مُّضَـٰعَفَةًۭ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ١٣٠ > [Ey iman gətirənlər! Ribanı qat-qat artırılmış halda yeməyin. Allahdan qorxun ki, bəlkə nicat tapasınız.] Bilirəm ki, ümumi anlayışa görə istənilən faiz ribadır, amma “أَضْعَـٰفًۭا مُّضَـٰعَفَةًۭا” (qat-qat artırılmış) ifadəsinin əslində necə təfsir edildiyini anlamağa çalışıram. Rəşid Rizanın (hörmətli Hənbəli alimi) Təfsir əl-Manar əsərində bu haqda belə bir şeyə rast gəldim: "İslamdan əvvəl riba belə işləyirdi: borcluya ödəmə üçün əlavə vaxt verilirdi və bu uzatma müqabilində bir ödəniş əlavə olunurdu, beləcə borc artdıqca artır, yüz minlərə çatırdı. Adətən yalnız çarəsiz qalan biri buna razı olardı, çünki ödənişi təxirə salmaqdan başqa yolu olmazdı. Borc verən alacağını tələb etməyib, əsas məbləğ üzərindən daha çox qazanc əldə etməyi ümid edirdi. Bu vaxt borclu sərt tələblərdən, hətta həbs olunmaqdan qorxaraq əlavə məbləği ödəməyə məcbur qalırdı. Beləcə zaman keçdikcə borclunun zərəri artır, dərdi çoxalır, borcu yığılıb dağ kimi olurdu, nəhayət borc verən onun bütün malını ələ keçirirdi." Təbəri (vəf. hicri 310/miladi 923) də bənzər bir izah verərək bunun hər ödəməmə halında borcun ikiqat artması olduğunu söyləmişdi: "İslamı qəbul etdikdən sonra, əvvəlki cahiliyyə dövründə etdiyiniz kimi riba yeməyin. Cahiliyyə ərəblərinin riba tətbiqi belə idi: onlardan biri müəyyən tarixdə ödənəcək bir borca sahib olardı. Həmin tarix çatanda borc verən tələb edərdi. Borclu isə deyərdi ki, 'Borcumu təxirə sal, mən də sənin malını artırım'. İkiqat və daha çox qatlanan riba da elə budur." İndi, sadə bir əmanət hesabını düşünsək, pulun on qat artması üçün təxminən 23,000 il lazımdır. Amma yenə də alimlərin çoxu bunu riba sayır. Beləliklə, riba tərifinin, sadəcə faktiki olaraq eksponent sürətlə artan formalarla məhdud qalmayıb bütün faiz növlərinə şamil edilməsinin fiqhi əsaslandırmasını tapmaq istəyirəm. İbn Əbd əl-Vəhhab kimi birinin bu ayəyə təfsir yazdığını bilən varmı? Bilirəm Mavdudinin bu mövzuda əsərləri var, amma o, Cəmaət-i İslamini qurduğuna və mən o yolu izləmədiyimə görə (bəzi yerlərdə, məsələn, Banqladeşdə qadağandır) daha mötədil (vəsəti) bir alimin təfsirini tapmağa ümid edirəm. Əminəm ki, belə bir şey var, amma məntiqini izah edən açıq bir mənbəyə hələ rast gəlməmişəm. Cəzakumullahu xeyran.