Nega Qur’on Arab Tilida Til Vaqt Kapsulasiga O‘xshaydi

Assalomu alaykum, hammaga. Avvalambor, so‘zlarim biroz noto‘g‘ri bo‘lsa, kechiring - ingliz tili ona tilim emas, shuning uchun tarjimada yordam oldim. Qur’onning arab tilida ekani shunchaki Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning ona tili bo‘lgani emas. Klassik arab tilida lingvistlar ataylab qilingan polisemiya deb ataydigan ajoyib tuzilmaviy hiyla bor. Arabcha so‘zlar uch harfli ildizlardan qurilgani uchun, bitta atama jismoniy va mavhum ma’nolarni bog‘lay oladi. Bu degani, matn vaqt kapsulasi kabi ishlaydi - aniq bir xil so‘zdan foydalanib, ikki butunlay boshqa davrga ikki xil haqiqiy ma’noni yetkazadi. * Qatlam A (7-asr badaviysi): oddiy ko‘z tushunadigan she’riy, kuzatiladigan haqiqatni ko‘radi. * Qatlam B (21-asr olimi): faqat zamonaviy asboblar bilan bilish mumkin bo‘lgan aniq fizik yoki biologik reallikni chiqaradi. Masalan, Alloh ilk inson embrionini “alaqah” deb ta’riflagan oyatni olaylik - lekin bu boshqa misol. Keling, boshqa narsaga qaraylik: “Va osmonni kuch bilan qurdik va albatta, Biz uni kengaytiruvchimiz.” Arabchada: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (wa-inna la-mūsi‘ūn) Ildiz: و - س - ع (vov-sin-ayn) - kenglik, sig‘im, mo‘llik, biror narsani keng qilish haqida. * Qatlam A (7-asr kuzatuvchisi): Ilk ulamolar, masalan Al-Tabariy, la-mūsi‘ūnni “Biz ulkan qudrat/sig‘imga egamiz” yoki “Osmon tomig‘ini keng va cheksiz qildik” deb tushungan. Cho‘l aholisi uchun bu to‘g‘ri tuyuladi - osmon Allohning qudratini aks ettiruvchi keng, katta gumbazdek hisoblanadi. * Qatlam B (21-asr astrofizigi): Mūsi‘ūn so‘zi davom etayotgan, faol ko‘plik (“kengaytiruvchilar”). 1920-yillarda Xabbl koinot uzluksiz fizik kengayayotganini isbotladi. * Polisemik bog‘liqlik: Ildiz “sig‘imga ega bo‘lish/keng qilish” va “faol kengayish” ma’nolarini mukammal tutadi. 7-asr arabi cho‘ziluvchi fazo-vaqt matosini tushuna olmas, lekin “kenglik”ni tushundi. So‘z ikkala reallikni ziddiyatsiz qamrab oladi. Yoki koinot qanday ta’riflanganiga qarang (Qur’on 21:33): “U kecha va kunduzni, quyosh va oyni yaratgan Zotdir; hamma [osmon jismlari] o‘z orbitalarida suzib yuradi.” Arabchada: كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (kullun fī falakin yasbahūn) Ildiz: س - ب - ح (sin-baa-haa) - sirpanish, suzish, o‘z harakating bilan silliq suzib yurish degani. * Qatlam A (7-asr kuzatuvchisi): Quyosh va oyning osmon bo‘ylab o‘tishini tomosha qilgan kishi ularni “osmon bo‘ylab oson sirpanib yurganini” ko‘radi. Bu yer yuzidan ko‘rinadigan she’riy, aniq ta’rif. * Qatlam B (21-asr fizigi): Yasbahūn ichki momentumdan quvvatlangan (sudralgan yoki itarilgan emas), suyuqlik yoki ishqalanishsiz fazo orqali harakatni anglatadi. Zamonaviy ilm samoviy jismlar vakuum ichida - deyarli ishqalanishsiz sirpanish - o‘z kinetik energiyasi va gravitatsiyasi bilan harakatlanishini, eski Ptolemey g‘oyasi noto‘g‘ri da’vo qilganday qattiq sferalarga bog‘lanmaganini biladi. * Polisemik bog‘liqlik: “Suzish” metaforasi o‘sha eski 7-asr yunon xatosini (yulduzlar va sayyoralar qattiq, aylanuvchi fizik gumbazlarda o‘tirgan degan) chetlab o‘tadi. U qadimgi insonlar uchun vizual ishlaydigan, zamonaviy Nyuton momentumi va ishqalanishsiz orbital mexanikasi bilan matematik mos keladigan rasmni beradi. Ushbu oyatlarni Bayesian yondashuvi bilan o‘lchasangiz, bu ataylab qilingan polisemiya odam tomonidan shunchaki uydirilgan degan g‘oyaga (Model H) katta to‘siq qo‘yadi. To‘g‘ri, inson bir marta tasodifan ikki ma’noli so‘z topishi mumkin. Lekin 7-asr odami tizimli ravishda bir vaqtning o‘zida o‘sha davr odamlari ko‘rgan narsalarga mos keluvchi va 20-asr fizikasiga ishora qiluvchi so‘zlarni tanlashi - shu bilan birga o‘z davrining yassi yer, billur sferalar va noto‘g‘ri embriologik g‘oyalaridan chetlab o‘tishi (bu tuzatuvchi tashlab qoldirish) - hech mantiqqa sig‘maydi. Bu haqiqatan ehtimolni ilohiy manbaga (Model R) qaratadi.