Qodiriy so‘fiylik tariqati asoschisi kurdmi yoki forsmi?
Assalomu alaykum, hurmatli birodarlar va opa-singillar. Shayx Abdulqodir al-Gayloniyning kurd kelib chiqishiga e'tibor qaratadigan ba'zi yozuvchi va tadqiqotchilar bir qancha tarixiy dalillarga ishora qilishadi. Eng muhim dalillardan biri uning otasi yoki bobosining ismi bo‘lib, nasabnomasida 'Jangi Do‘st' yoki 'G‘iyoniy Do‘st' shaklida keladi – ular bu ismning aniq kurdcha yoki qadimiy eroniy ta'mga ega ekanligini va o‘sha davrda arablar orasida keng tarqalmaganligini aytishadi. Shuningdek, ba'zi manbalar shayxning Sharqiy Kurdistondagi Mahobod yaqinidagi 'Jil' yoki 'Gaylon' degan qishloq yoki hududda tug‘ilganini, Kaspiy dengizi bo‘yidagi Gaylon emasligini ta'kidlaydi. Ayrim tarixiy tadqiqotlarga ko‘ra, uning oilasi tug‘ilishidan oldin kurd Hasanvayhid amirligi hukmronligi ostida yashagan, keyinroq esa ko‘chib ketishgan. Buning ustiga, Bag‘doddagi ko‘plab ilk yozuvlarda u 'al-Jiliy al-Ajamiy' deb atalgan, bu uning arab bo‘lmagani va arab bo‘lmagan hududlardan ekanini ko‘rsatadi. Kurd tadqiqotchilari, masalan, doktor Mustafo Javod, shayx Muhammad Xol va doktor Jamol Nabaz tomonidan qo‘llanilgan yana bir dalillar to‘plami uning arab tilini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Shayx Bag‘dodga o‘n sakkiz yoshida borganida ravon arabcha gapira olmas, urg‘usi bor edi, bu uning ona tili arabcha emasligiga ishora qiladi. Ular, shuningdek, 'Jil' yoki 'Gil' nomi 'Kil' so‘zidan kelib chiqqan yoki Pushtko va Luristondagi kurd qabilalari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, keyinchalik 'K' yoki 'G' arab tilida 'J'ga aylangan degan fikrni ilgari surishadi. So‘fiy tarbiyasiga kelsak, shayx Abdulqodir ruhiy yo‘lboshchilikni shayx Abu Said al-Maxzumiy yoki Hammodiy al-Dabbosdan olgan va uning yo‘li Kurd va Zagros tog‘larining ruhiy an'analari bilan shakllangan, o‘sha davrda ko‘pchilik so‘fiylar kurd bo‘lgan. Uning tariqati ilk bor tarqalganda, eng katta mamnuniyat Badinan, Hakori va Sharazur kabi kurd hududlaridagi qabila va olimlardan kelgan, buni tarixchilar etnik va til aloqalarining ishorasi sifatida ko‘rishadi. Shayx Abdulqodir al-Gayloniyning kurd kelib chiqishi haqidagi fikr ko‘plab taniqli kurd tarixchi va mutafakkirlarining asarlarida bayon etilgan. Eng mashhurlari orasida shayx Muhammad Xol, kurd olimi, so‘fiylikni o‘rgangan va shayxning kurd kelib chiqishi hamda ajdodlarining arab bo‘lmagan ismlariga ishora qilgan; doktor Jamol Nabaz, kurd kimligiga oid tadqiqotlarida 'Jil' va 'al-Gayloniy' kabi unvonlar aslida 'Krmashondagi Gaylon' yoki qadimiy Zagros tuzilmalari bilan bog‘liq degan; Bobo Mardux Ruhoniy, mashhur 'Kurd mashhurlari tarixi' kitobida shayx Abdulqodirni kurd tasavvufining asosiy shaxsi sifatida ko‘radi; va shayx Muhammad Mardux Kurdistoniy, kurd qabilalari haqidagi kitoblarida shayxning kelib chiqishi va uning tariqatining kurdlar orasida tarqalishini urg‘ulaydi. Kurd kelib chiqishiga ega taniqli iroqlik tarixchi doktor Mustafo Javod Bag‘dod tarixini chuqur tadqiq qilib, shayx Abdulqodirning Iroqning 'Jil' hududidan, ya'ni Madoyin yoki Kut yaqinidagi kurd hududidan ekanini, Erondagi Gaylondan emasligini tez-tez qayd etgan. Ko‘pchilik kurd tarixchilari bu haqda so‘fiylik va kurd madaniyati haqidagi umumiy kitoblarda muhokama qilishgan bo‘lsa-da, bir necha asosiy manba mavjud. Bularga Bobo Mardux Ruhoniyning 'Kurd mashhurlari tarixi', shayxning hayoti va oila naslini batafsil bayon etgan; Mulla Tohir Bahorkayining shayx hayoti va uning Kurdistonga ta'siri haqidagi asari; va doktor Mustafo Javodning 'Al-Qavl al-Talif fi Nasabi ash-shayx Abdulqodir' va shunga o‘xshash tadqiqotlari kiradi, ular arab tilida bo‘lsa-da, shayxning Iroqdagi kurd hududi Gaylondan ekanligini isbotlash uchun asosiy manba hisoblanadi.