Muqaddas matnlarni qanday o‘qish haqida o‘ylayapman

Hammalarga salom. So‘nggi paytlarda insonlar diniy matnlarni qanday tushunishi haqida ko‘p o‘ylab ketyapman. Ko‘pincha turli e‘tiqodlar o‘rtasidagi nizolar matnlarining o‘zidan emas, balki ularga qanday yondashganimizdan – qanday taxminlar bilan yondashganimiz va an‘analarimiz bizga qanday o‘qishni o‘rgatganidan kelib chiqadiganga o‘xshaydi. Biz hammamiz bilamizki, Islomda Qur’on avvalgilarini tasdiqlovchi yakuniy vahiy sifatida qaraladi. Boshqa e‘tiqodlar ham o‘z matnlari haqida shunga o‘xshash nuqtai nazarga ega. Ammo aniq e‘tiqodlardan tashqari, musulmonlar, xristianlar va yahudiylar juda ko‘p narsalarda o‘xshash ekanligini payqayman: muhim shaxslar, hikoyalar va adolat, rahm-shafqat, Allohni va qo‘shnimizni sevish kabi asosiy qadriyatlar. Ko‘p farqlar talqinga bog‘liqdek tuyuladi. Ba‘zan har bir jamoatchilik o‘z matnlarining yetkazib berilishiga ishonadi, boshqalarinikini esa shubha ostiga oladi. Bu tabiiy – har bir an‘ana o‘zi muqaddas deb bilgan narsalarni saqlashning o‘z usullariga ega. Ehtimol, mojaroning sababi har doim ham aniq ziddiyatlar emas, balki vahyni tushunishdagi turli yondashuflardir: u qo‘shimchami? Tuzatuvchimi? Yakuniymi? Bir nozik mavzu – Payg‘ambar Iso (Iysus) alayhissalomning chormixga tortilishi haqida. Islom e‘tiqodiga ko‘ra, u aslida chormixga tortilmagan, xristianlar esa bu tarixiy voqea deb hisoblashadi. Men ikkala nuqtai nazarni chuqur hurmat qilaman. Mening nuqtai nazarimdan, bu bitta matn noto‘g‘ri degani emas, balki ular turli o‘lchovlarni ta‘kidlaydilar – ehtimol biri ma‘naviy ma‘noga, masalan, Allohning rejasiga qarshi chiqqanlar qanday qilib aldangani, e‘tibor qaratadi. Islomda biz Allohning mutlaq yagonaligiga – Tavhidga ishonamiz. Ba‘zan boshqalar buni noto‘g‘ri tushunadilar, xuddi ba‘zilar boshqa e‘tiqodlardagi tushunchalarni noto‘g‘ri tushunishi mumkin bo‘lgani kabi. Amma aslida, bu barcha an‘analar bizni o‘xshash axloqiy qadriyatlarga – sadoqat, rahmdillik va mas‘uliyatga chaqiradi. Ehtimol, bir matnni ikkinchisiga qaraganda isbotlashga urinish o‘rniga, biz yaxshi niyat va kamtarlik bilan muloqotga e‘tiborimizni qaratishimiz mumkin. Bizning hammamizning ichki farqlarimiz bor – hatto oila ichida ham, odamlar e‘tiqodni turlicha tushunadilar. Shuning uchun biz hammamiz Allohning rahmatiga tayanamiz. Masalan, esxatologiyani oling. Islomiy rivoyatlarda va boshqa muqaddas matnlardagi oxirgi zamon tasvirlari sirtda farqli ko‘rinsa ham, ular xuddi shu ilohiy haqiqatning turli nuqtai nazarlari bo‘lishi mumkin emasmi? Ba‘zida bashoratlar faqat amalga oshganda to‘liq tushuniladi. Men hech qanday e‘tiqodni ustun deb aytmoqchi emasman yoki kimnidir e‘tiqodiga qarshi chiqmoqchi emasman. Men shunchaki o‘ylaymanki, agar biz bir-birimizni hurmat bilan qarashsak, umumiy qadriyatlarga e‘tibor qaratsak va nafsimizni chetga sursak, bir-birimizni yaxshiroq tushunishimiz mumkin. InshaAlloh, Alloh hammamizni haqiqatga yo‘llasin, bizga donishmandlik ato etsin va tinchlik bilan marhamat qilsin. Amin.