Dil G‘am-g‘ussasini Yengillashtirish Uchun 15 Vosita

Ассаламу алейкум. Мен аввал ҳам шунга ўхшаш матн бўлишгандим ва кўпчиликка ёрдам берганини айтишганди. Бу сафаргиси бироз узунроқ, лекин иншаАллоҳ, қийин даврларни бошидан кечираётганларга мадад бўлишини сўрайман. Ҳар биримизнинг қайғу ҳақидаги ҳикоямиз бор. Бойми ёки камбағалми, соғломми ёки курашаётганми, танҳоми ёки турмуш қурганми – билингки, ҳеч ким ғам-ташвишдан холи эмас. Аммо қайғуга эътиборсиз қаралса ва уни енгишга ҳаракат қилинмаса, у ўсиб, юракни тўлдириб, танани заифлаштириб, бизни тўхтовсиз кўз ёшлари ва хавотир ичига қамаб қўйиши мумкин. Имом Ибн ал-Қоййим айтганидек, Қуръон қайғу ҳақида фақат уни ман этиш учун гапиради, масалан, “Ғамгин бўлманг” ёки “уларга ҳеч қандай қўрқув йўқ” каби инкор шаклида. Бунинг сири шундаки, қайғу бизни олға силжишдан тўхтатади ва юракка ҳеч қандай яхшилик келтирмайди. Шайтон учун мўминни ғамгин қилишдан кўра яхшироқ нарса йўқ, чунки шунда улар Аллоҳга борадиган йўлини тўхтатиб, яхши амаллар қилишни бас қиладилар. Шундан келиб чиқиб, бу ерда 15 та насиҳат бор. Аллоҳ уларни қийинчиликдагилар учун таскин, юраги сингалар учун шифо ва барчамиз дуч келадиган ички курашлар учун куч қилсин. **Биринчи:** Доим эсда тутингки, синовингизга рухсат берган зот Аллоҳдир ва ҳақиқий бандалик У танлаган нарсага таслим бўлиб, уни рози юрак билан қабул қилишдир. Аллоҳ айтади: “Ҳеч қандай мусибат Аллоҳнинг изнисиз тушмайди. Ким Аллоҳга ишонса, У унинг қалбини ҳидоят қилади.” Алқама буни шундай тушунтиради: бу оят қийинчиликка учраган, лекин бу Аллоҳдан эканини билиб, уни қабул қилиб, рози бўлган киши ҳақидадир. **Иккинчи:** Эсланг, бу қийинчиликни сиз учун танлаган зот Энг Раҳмлидир, сизга онангиздан кўра кўпроқ меҳрибон. У Энг Ҳаким бўлиб, сиз англаб етолмайдиган йўллар билан сизга фойда келтиришни истайди. Пайғамбарлар буни тушунган. Айюб дуо қилди: “Менга зарар етди, Сен эса раҳмлиларнинг энг раҳмлисисан.” Яъқуб ўғлини йўқотганда шундай деди: “Аллоҳ энг яхши ҳомийдир ва У раҳм қилувчиларнинг энг раҳмлисидир.” Ким сизни синаётганини ёдда тутинг: сизга ўзингиз истагандан кўра кўпроқ яхшилик тилайдиган Раҳмли ва Ҳаким Яратувчи. **Учинчи:** Қийинчилигингиз аслида Аллоҳ сизга меҳрибонлик билан юборадиган дори эканини англанг. Дори табиатан аччиқ бўлади – уни қучоқлаб олинг ва норозилик ёки сабрсизлик кўрсатишдан сақланинг, акс ҳолда шифо ишламайди. Имом Ибн ал-Қоййим айтди: “Аллоҳ бир кишига яхшилик истаса, унга синов ва қийинчиликлар дозасини беради, улар ички зарарли касалликларни қайд қилиб чиқартиради, токи у покланиб, бу ҳаётдаги энг юқори даражага – Аллоҳга ибодат қилишга – ва Охиратдаги энг юқори мукофотга – Аллоҳни кўриш ва Унга яқинлашишга тайёр бўлгунча.” Кўпинча, такаббур гуноҳкорни бир мусибат тўхтатади ва уни тавозега келтиради. Сўнг у намоз, Қуръон, дуо ва солиҳ амаллар эгасига айланади. Синов дориси сиз кўролмайдиган, лекин кетиши керак бўлган касалликларни олиб ташлашига ишонинг. **Тўртинчи:** Энг кўп азоб чекадиганлар Аллоҳга энг яқин бўлганлардир. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) дан сўрадилар: “Ким энг кўп синовларга дуч келади?” У зот айтдилар: “Пайғамбарлар, сўнг уларга энг ўхшаганлар, сўнг уларга яқин бўлганлар. Инсон иймонига яраша синалади. Агар иймони кучли бўлса, синов ошади; агар заиф бўлса, енгиллашади. Банда токи ерда гуноҳлардан тоза юргунча синалаверади.” Шу сабабдан баъзи уламоларимиз шундай деган: “Кимки мусибатга учраса, у пайғамбарлар йўлига қўйилгандир.” **Бешинчи:** Синовингиз Аллоҳ сизга яхшилик исташининг аломатидир. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) айтдилар: “Аллоҳ бир кишига яхшилик истаса, унинг дунёдаги мусибатини тезлатади, лекин бошқача истаса, уларнинг азобини Қиёмат кунида тўлиқ бериш учун кечиктиради.” Фудайл Ибн Иёд айтди: “Аллоҳ мўмин бандасига синовлар орқали меҳрибонлик қилади, худди бир киши оиласига яхшилик билан ғамхўрлик қилганидек.” У яна шундай деди: “Синовларни неъмат ва осойишталикни мусибат деб кўрмагунча ҳақиқий иймонни тотиб кўролмайсиз.” **Олтинчи:** Тушунингки, Аллоҳ сиз учун Жаннатда маълум бир мартаба исташи мумкин, лекин амалларингиз унга етмайди, шунинг учун У синовлар орқали ёрдам беради. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) айтдилар: “Агар Аллоҳ бир банда учун Жаннатда амаллари ета олмайдиган мартабани тақдир қилса, уни соғлиги, моли ёки болалари билан синайди, сўнг сабр илҳом қилади, токи у мартабага етсин.” Ҳавотир ва қийинчилигингиз аслида Охиратдаги лифтингиз эканини англасангиз, уни кўтариш анча осонлашади. **Еттинчи:** Эсланг, бу дунё ва кейингисидаги энг оғир юк гуноҳдир ва сизнинг ҳозирги ҳолатингиз уларни фаол равишда ўчиради. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) айтдилар: “Мўминга етган ҳеч қандай азоб, касаллик, хавотир, қайғу ёки ҳатто тикан кириши йўқки, Аллоҳ бу билан уларнинг баъзи гуноҳларини ўчириб ташламаса.” У зот яна айтдилар: “Қачон бир киши касал бўлса, Аллоҳ икки фариштани юборади ва айтади: ‘Уларнинг зиёратчиларга нима дейишаётганини тингланг.’ Агар улар Аллоҳни мақтаб, яхши сўзласалар, Аллоҳ айтади: ‘Бандамга ваъдам бор: агар жонини олсам, у Жаннатга киради; агар шифо берсам, уларнинг гўшти ва қонини яхшироғига алмаштираман ва гуноҳларини ўчираман.’” Бизнинг олдингилар соғайгандан кейин бир-бирларини табриклаб, “Покланиш муборак бўлсин,” дер эдилар. Қийинчиликлар нафақат гуноҳларни енгиллатади, балки яхши амалларни ҳам кўпайтиради. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) айтдилар: “Осойишталикда яшаганлар бу дунёда азоб чекканларнинг мукофотини кўрганларида, терилари қайчи билан кесилишини орзу қиладилар.” Шунинг учун баъзи уламолар шундай деган: “Синовларсиз, Аллоҳга бўш қўл билан учрашар эдик.” Имом Ибн ал-Қоййим бир бармоғини йўқотган, лекин кулиб турган солиҳа аёл ҳақида гапирган. Сабабини сўрашганида, у шундай деган: “Мукофотнинг ширинлиги оғриқнинг аччиғини унуттирди.” Имом Ибн Қудома айтди: “Агар подшоҳ бир камбағалга: ‘Сенга бу кичик таёқ билан ҳар урганимда, мен сенга 1000 динор бераман,’ деса, у одам кўп урилишни истарди, оғригани учун эмас, балки умид қилган натижа учун.” **Саккизинчи:** Сизга бўлаётган нарсалар ўз гуноҳларингиз туфайлидир. Аллоҳ айтади: “Сизга етган ҳар қандай мусибат бу қўлларингиз қилган нарсалар сабаблидир.” Шунинг учун фақат қайғуриш ўрнига, тавбага бурилинг, чунки бу синовларни қайтаришнинг асосий йўлидир. Али (розияллоҳу анҳу) шундай деган: “Ҳар бир синов гуноҳдан келади ва фақат тавба билан кетади.” **Тўққизинчи:** Билингки, сизга етган нарса содир бўлиши аниқ эди ва ундан қочиб бўлмасди. Бу осмонлар ва ер яратилишидан минг йиллар олдин ёзилган. Аллоҳ айтади: “Ерда ёки ўзингизда ҳеч қандай мусибат йўқки, Биз уни вужудга келтиришимиздан олдин Китобда бўлмаса – албатта, бу Аллоҳ учун осондир.” Аллоҳ яратган биринчи нарса қалам эди ва У унга ёзишни буюрди. У нима ёзишни сўраганида, унга айтилди: “Қиёмат кунигача бўладиган ҳар бир нарсани ёз.” Шундай экан, ваҳима қиламизми ёки тинч турамизми, шикоят қиламизми ёки таслим бўламизми, Аллоҳнинг тақдири содир бўлиши керак. Синовингизга яна бир йўқотишни – сабр мукофотининг йўқолишини – қўшиб қўйманг. Али (розияллоҳу анҳу) шундай деган: “Агар сабр қилсангиз, Аллоҳнинг тақдири содир бўлади ва сиз мукофотланасиз; агар сабрсизлик қилсангиз, у ҳали ҳам содир бўлади, лекин сиз гуноҳ қиласиз.” **Ўнинчи:** Ҳавотирларингизни имкон қадар одамларга ёрдам бериш билан енгинг. Агар ҳаёт оғир туюлса, муҳтож кишини топиб, уларга овқат беринг, пул қарз беринг, ғамгинларни таскинланг. Ҳатто тўла хонада бир биродарингизга ёнингизда жой бўшатиш каби кичкина нарса ҳам юрагингизни қувончга очиши мумкин. Аллоҳ айтади: “Эй иймон келтирганлар! Мажлисларда жой бўшатиш айтилганида, жой бўшатинг; Аллоҳ сизга жой бўшатиб беради.” Одамларнинг ҳаётида жой бўшатинг, Аллоҳ эса юрагингизда, молингизда, соғлигингизда ва қабрингизда жой бўшатади. **Ўн биринчи:** Илм ва зикр мажлисларида бўлишга ҳаракат қилинг. Қачонки тушиб кетсак, яхши одамлар ва жойлардан узоқлашишга мойил бўламиз, бу эса дардимизни фақат чуқурлаштиради. Сиз соғинган тинчлик масжидда топилади. Пайғамбар (у зотга салавот бўлсин) айтдилар: “Қачонки одамлар Аллоҳнинг уйларидан бирида тўпланиб, Қуръонни ўқиб, биргаликда тадрис қилсалар, хотиржамлик тушади, раҳмат уларни қоплайди, фаришталар уларни ўраб олади ва Аллоҳ уларни эслайди.” Ҳавотир оғир босганда, бир дўстингизга қўнғироқ қилиб, уни масжидга Қуръон тиловат қилиш ва тафсир бирга ўқиш учун таклиф қилинг ва юрагингизнинг қандай ўзгаришини кузатинг. **Ўн иккинчи:** Аллоҳни зикр қилишни паноҳингизга айлантиринг. Ҳар бир мўмин бунинг ҳавотирга қарши курашишда қанчалик муҳимлигини билади. Аллоҳ Расулига айтди: “Дарҳақиқат, Биз сенга Қуръонни босқичма-босқич туширдик. Шундай экан, Раббингнинг ҳукмига сабр қил ва гуноҳкор ёки кофирларга итоат қилма. Ва Раббингнинг исмини эртаю кеч эсла. Ва Унга сажда қил ва Уни узоқ тунларда мақта.” Ибн Таймия бу оятлар ҳақида шундай деди: “Аллоҳ Пайғамбарига эртаю кеч Уни эслашни буюрди, чунки Уни зикр қилиш сабр кўтаришда энг катта ёрдамдир. Унга тунда намоз ўқиш ҳам айтилди, чунки тунги намоз кундузги ишларга ёрдам беради ва куч манбаидир.” Мусо ва унинг биродари илоҳлик даъвосини қилган Фиръавнга қарши чиқиш буюрилганида дуч келган хавотирни ўйлаб кўринг. Уларга қандай курашиш айтилди? Аллоҳ айтди: “Сен ва биродаринг Менинг оятларим билан боринглар ва Мени зикр қилишда сустлашманглар.” Бу уларнинг энг ёмон золимга қарши қуроли эди. Шайх Ас-Саъдий шундай изоҳлади: “Аллоҳни зикр қилиш ҳар бир ишда ёрдам беради, ишларни осон ва енгил қилади.” **Ўн учинчи:** Эҳтимол, Аллоҳ сизни синаши билан йўлингизга келаётган анча ёмонроқ нарсани қайтаришни истагандир. Нима режалаштирилганини билолмайсиз. Уламолар бир подшоҳ ва унинг солиҳ вазири ҳақидаги ҳикояни айтишади. Қачон муаммо келса, вазир: “Аллоҳ фақат энг яхшисини танлайди,” дер эди. Бир куни овқатланаётганда, подшоҳ қўлини қаттиқ кесди. Вазир сўзларини такрорлади. Подшоҳ ҳақоратланганини ҳис қилиб, уни қамоққа олди – лекин вазир ҳали ҳам: “Аллоҳ фақат энг яхшисини танлайди,” дер эди. Кейинроқ подшоҳ ёлғиз овга чиқди. У бутпарастлар ерига адашиб кирди ва қурбонлик учун тутилди. Улар унинг яраланган қўлини кўриб, уни яроқсиз деб топиб, озод қилишди. Подшоҳ қайтиб келди ва Аллоҳ фақат энг яхшисини танлашини тушунди. У вазирни озод қилди ва сўради: “Мен ярамдаги яхшиликни кўрдим, лекин сени қамоққа олганимда, бу ерда қандай яхшилик бор эди?” Вазир жавоб берди: “Агар мен сиз билан овда бўлганимда, менинг ўрнимга мени қурбон қилишарди.” Ҳар бир синовда, шиорингиз “Аллоҳ фақат энг яхшисини танлайди” бўлсин. Аллоҳ айтади: “Эҳтимол, сиз бир нарсани ёмон кўрасизу, у сиз учун яхшидир; эҳтимол, бир нарсани яхши кўрасизу, у сиз учун ёмондир. Аллоҳ билади, сиз эса билмайсиз.” **Ўн тўртинчи:** Муаммо фақат уни қанчалик катта қилишингизга боғлиқ. Араб мақолида айтилади: “Уни енгиллат, ва у енгиллашади,” яъни тоғни тепаликчага айлантиринг. Мана қандай: a) Ёмонроқ нарсани ўйланг. Узоқ қийинчиликка чидаган бир аёлдан қандай сабр қилганини сўрашди. У шундай деди: “Қачон бир синовга дуч келсам, дўзахни эслайман ва мусибатим пашшадек кичкина бўлиб қолгунча кичраяди.” b) Ундан ҳам ёмонроқ бўлмагани учун Аллоҳга шукр қилинг. Бир кўзингизни йўқотдингизми? Иккаласини ҳам йўқотмаганингизга шукр қилинг. Қўлингиз синдими? Бу умуртқа поғонангиз эмаслигига шукр қилинг. Ибодатчи Муҳаммад Ибн Восиънинг терисида яра бор эди. Бир дўсти даҳшатга тушди, лекин у шундай деди: “Алҳамдулиллаҳ, бу тилимда ёки қовоғимда эмас!” Бир камбағал, кўр, мажруҳ одамнинг шундай деганини эшитишди: “Аллоҳга ҳамд бўлсинки, У мени кўп бандаларидан афзал қилди.” Қандай деб сўрашганида, у шундай деди: “У менга Уни эслайдиган тил, Уни мақтайдиган юрак ва синовларга сабрли тана берди.” c) Синов иймонингизда бўлмагани учун шукр қилинг. Умар Ибн Ал-Хаттаб шундай деди: “Ҳар бир синовда мен тўрт неъматни кўраман: бу динимда эмас, уни қабул қила оламан, ундан ҳам ёмонроқ эмас ва мен мукофот умид қиламан.” d) Аллоҳнинг сизга берган неъматларини сананг. Кўп сонли неъматларга кўр бўлиб, фақат йўқотганимизни кўриш ачинарли. Урва б. Зубайрнинг оёғи кесилганида, кимдир шундай деди: “Аллоҳ сизнинг кўп қисмингизни сақлади – ақлингиз, тилингиз, кўзларингиз, қўлларингиз ва бир оёғингиз.” Урва жавоб берди: “Ҳеч ким менга бундан яхшироқ таскин бермаган.” Баъзилар чекланган пулдан шикоят қилади, лекин сўранг: “Кўрингизни катта суммага сотармидингиз?” Йўқ. “Эшитишингизни? Нутқингизни? Ақлингизни?” Ҳар сафар йўқ. Демак, сиз аслида мультимиллионерсиз – қандай қилиб шикоят қила оласиз? e) Эсланг, ёзги булут каби, у ўтиб кетади. Касаллик ёки йўқотиш билан синалганларни ўйланг. Ўшанда улар ҳеч қачон соғаймаймиз деб ўйлашди, лекин вақт ўтди, улар соғайди ва юракни синдирган нарса узоқ хотирага айланди. Ҳозир атрофингизда кулиб турганлар – улар бир вақтлар йиғламаганмиди? Йиғлашган, лекин вақт нарсаларни ўзгартирди. Шайх Али ат-Тантавий шундай деган: “Касаллик, қашшоқлик, қамоқ ёки зулмдан азоб чекаётганлар – бир кун келадики, бу фақат хотира ва дўстлар билан бўлишадиган ҳикояга айланади.”f) Atrofingga bir qarab qo‘y. Tezda ko‘rasan, hamma nimadir bilan ovora. **O‘n beshinchi:** Bu dunyoning o‘zi yaratilmagan narsaga umid bog‘lama. Imtihonlar kamdan-kam oson bo‘ladi-bu hayotning o‘zi imtihondan boshqa nima? Oson kunlar kamdan-kam uchraydi, ular istisno. Alloh aytadi: “Biz insonni mashaqqat ichida yaratdik”. Homiladorlik, tug‘ilish, o‘qish, ish, turmush, farzand tarbiyasi, sog‘liq, qarilik va o‘lim mashaqqati. Kimki muammosiz hayot kutadi, o‘zini yagona azob chekuvchi deb o‘ylaydi yoki eng ko‘p qiynalayotganman deb hisoblasa, xato qiladi; hammamiz sinovdamiz. Ibn Uyayna aytgan: “Bu dunyo g‘amdir, shuning uchun oson kun kelsa, uni bonus deb bil”. Abdurrahmon An-Nosir, Andalusiyaning buyuk hukmdori, oson kunlarini sanab qo‘ygan. 50 yildan ortiq kurash bilan to‘la hukmronligida, u faqat 14 ta shunday kun topgan. Demak, o‘zingni shu dunyoni vaqtinchalik sinov sifatida qabul qilishga o‘rgat, va Imom Ahmadning “Qachon dam olamiz?” degan savolga bergan javobini esla. U: “Jannatga birinchi qadamingni qo‘yganingdan keyin”, degan. Allohdan o‘sha qadamni qo‘yishimizni so‘rayman, lekin ungacha hayot nima olib kelsa, tayyor tur. Bu dunyo, va hammamiz unda birgamiz. Alloh ushbu 15 bandni Unga va Oxiratga bo‘lgan qisqa safarimizda tasalli bo‘lishini nasib etsin. Haqiqatan ham, Allohning biz zaif bandalariga rahmatidan, U to‘liq baxtni faqat O‘ziga bog‘ladi-turmush o‘rtog‘iga, ishga, farzandga, boylikka, sog‘liqqa yoki boshqa hech narsaga emas. O‘sha narsalar yo‘qolsa, o‘rnini to‘ldirish mumkin. Ammo Alloh yo‘qolsa, o‘rnini nima to‘ldiradi? Haqiqiy qashshoqlik o‘sha narsalarni yo‘qotish emas; bu O‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan Zotni yo‘qotishdir. “Kim solih amal qilsa, erkak yoki ayol, iymonli holda-Biz ularga albatta baxtli hayot beramiz”.