1914-يىل جىھاد دەۋىتى توغرىسىدا ئويلىنىشلار
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ئەزىز قېرىنداشلار. بۈگۈن مەن تېخىمۇ مۇنازىرە قوزغىغان بىر تارىخىي ۋەقە - 1914-يىلى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى تەرىپىدىن جارى قىلىنغان جىھاد دەۋىتى توغرىسىدا بەزى ئويلىنىشلارنى ئورتاقلىشىمىزنى خالايمەن. 1914-يىلى 11-نويابىر (يەكى رۇمىي كالېنداردا 29 تەشرىنى ئەۋۋەل 1330) دە، سۇلتان مەھمەد V ۋە فەتۋا ئەمىنى بىللە "ئاتافە دۆلەتلىرى"گە قارشى مۇقەددەس كۈرەشنى ئېلان قىلدى. بۇ ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ۋە مەركىزىي دۆلەتلەر بىلەن بىللە تۇرۇشنى، ئۇلارنىڭ ھەمپەربەرلىرىدىن باشقا بارلىق دۈشمەنلەرگە قارشى جىھاد ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان، ھەر قايسى جايلاردىكى مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان دەۋەت ئىدى. بۇ ئېلان، شەيخۇلئىسلام ئۈرگۈپلۈ خەيرى ئەفەندىنىڭ بەش پارچە فەتۋىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە 29 دىنىي ئالىم تەرىپىدىن قوللايدۇ. ئۇ تەقۋىم-ى ۋەقائىدە نەشرىياتىدا ئېلان قىلىنىپ، 1914-يىلى 14-نويابىر كۈنى فاتىھ مەسچىتى يېنىدا ئومۇميۈزلۈك ئوقۇپ بېرىلىپ، كۆپچىلىك كىشىلەرنى جەلپ قىلدى. ئۇ بەزى مۇسۇلمانلارنى جەڭگە قاتنىشىشقا ئىلھاملاندۇرسىمۇ، ئومۇمىي تەسىرى چەكلىك ئىدى. ئوسمانلى قوشۇنلىرى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇبىيەت تارتىدى - 1914-يىلى قىش پەسلىدىلا ئىسمائىل ئەنۋەر پاشا رۇسىيەگە قارشى جەنۇبقا 100 مىڭدىن ئارتۇق ئەسكەرلەرنى باشلاپ مەغلۇپ بولدى. ئۇلارنىڭ جەھەتلىرى ياخشى ئەمەس ئىدى ۋە قىشلىق كىيىم يوق ئىدى، نۇرغۇن كىشىلەر قاتتىق شارائىتتا ۋاپات بولدى. گېرمانىيە ئىمپېرىيەسى جىھادنىڭ تەسىرىنى كېڭەيتىشكە تىرىشىپ، 1914-يىلى "مەشرىق مەزمۇنلىرى ئۈچۈن خەۋەر ئىدارىسى"نى قۇردى. 1915-يىلىغا كەلگەندە، ئۇلار ئىستانبۇلدىكى گېرمانىيە ئىمپېرىيە ئىلچىخانىسىنىڭ ئىنتېللېگېنسىيە ئىدارىسىنى ئېچىپ، ئوسمانلى زېمىنىدا 50 گىچە "خەۋەر ئىشخانىسى"نى يېتەكچىلىك قىلىپ، ئېلانلار، يۇپۇرماقلار ۋە رەسىملەرنى تارقاتتى. لېكىن گېرمانلار چوڭ خاتالىق قىلدى: ئۇلار سۇلتان مەھمەد V نى بارلىق مۇسۇلمانلارنىڭ رەھبىرى دەپ قارىدى. رېئاللىقتا، ئۇ سۈننىيلەرنىڭ خەلىپىسى ئىدى، شىئەلەرنىڭ ئەمەس، ھۆكۈمرانلىقى "ئىتتىھاد ۋە تەرەققىي جەمئىيىتى" تەرىپىدىن چەكلەنگەن، چۈنكى ئۇ مۇستەقىل دۆلەت باشلىقى ئەمەس، سەلتىنە باشلىق ئىدى. بۇ گېرمانىيە پىرىنسىپى جىھادلارنى ئىككى قىلىپ قالدىرغاندەك بولدى. ئۇلارنىڭ نۇسخىسى "گەربىي جەبھە"دىكى "ئاتافە دۆلەتلىرى"نىڭ قوشۇنلىرىنى كېلىپ چىققان ئىشيانلار ئارقىلىق ئايرىۋېتىشنى مەقسەت قىلغان ئىدى، لېكىن مەغلۇپ بولدى - كىشىلەر گېرمانىيەنىڭ كونتروللىقىنىڭ ئورنىغا فرانسىيە ياكى ئىنگلىز ھۆكۈمرانلىقىنى ئالماشتۇرۇشنى خالامىدى. ئوسمانلى جىھادى، ئەكسىچە، ئوسمانلى مۇسۇلمانلىرىنى "ئاتافە دۆلەتلىرى"گە قارشى بىرلەشتۈرۈشكە ۋە دۈشمەن قاتارىدا بەزى رەھەتسىزلىكلەرنى قوزغىتىشقا قارىتىلغان ئىدى. ھەتتا 1916-يىلى 6-ئايدا باشلانغان ئەرەب قوزغىلاڭى دەۋرىدەمۇ، ئەڭ كۆپ ئەرەبلەر ئوسمانلىغا سادىق ياكى كەم دېگەندە بىتەرەپ قالدى - قوزغىلاڭ ئاخىرىدا ئىنگلىز ئىمپېرىيەسى ئۈچۈن قىممەتلىك ئاپەتكە ئايلاندى. بۇ بىزگە نىيەت ۋە نەتىجىنىڭ زور پەرقلىنىشى مۇمكىنلىكىنى ئەسلىتىپ قويىدۇ. ئاللاھ بىزنى ئۆتمۈشتىن ساۋاق ئېلىشقا يېتەكلىسۇن. مەن پايدىلانغان مەنبەلەرگە ئوسمانلى جىھادى توغرىسىدىكى تەپسىلىي ماقالىلەر ۋە ۋىكىپېدىيەدىن ئەۋەتىلگەن قوشۇمچە ئۇچۇرلار كىرىدۇ. ئوقۇغانلىرىڭىز ئۈچۈن رەھمەت.