Kadiri tarikatının kurucusu Kürt müydü, Fars mıydı?
Selamun aleyküm, sevgili kardeşlerim. Şeyh Abdülkadir Geylani'nin Kürt kökenine odaklanan bazı yazarlar ve araştırmacılar, birkaç tarihi ipucuna işaret ediyor. Önemli bir ipucu, babasının veya dedesinin adı – soyunda 'Cengi Dost' ya da 'Gyani Dost' olarak geçiyor – bu ismin belirgin bir Kürt veya eski İrani havası taşıdığını ve o dönem Araplar arasında yaygın olmadığını söylüyorlar. Ayrıca bazı kaynaklar, şeyhin Hazar Denizi kıyısındaki Geylan'da değil, Doğu Kürdistan'da Mahabad yakınlarındaki 'Cil' veya 'Geylan' denen bir köy ya da bölgede doğduğunu belirtiyor. Bazı tarih çalışmalarına göre, ailesi o doğmadan önce Kürt Hasnevî Emirliği altında yaşıyordu ve sonradan taşındılar. Artı, Bağdat'taki birçok erken dönem yazısında, ona 'el-Cilî el-Acemî' deniyordu ki bu da Arap olmadığını ve Arap olmayan topraklardan geldiğini gösteriyor. Dr. Mustafa Cevad, Şeyh Muhammed Hal ve Dr. Cemal Nebez gibi Kürt araştırmacıların kullandığı bir başka kanıt grubu da şeyhin Arapçasına bakmayı içeriyor. Şeyh, on sekiz yaşında Bağdat'a gittiğinde, düzgün Arapça konuşamıyordu ve bir aksanı vardı; bu da anadilinin Arapça olmadığını ima ediyor. Ayrıca 'Cil' veya 'Gil' adının 'Kil' sözcüğünden gelebileceğini ya da Püştko ile Luristan'daki Kürt aşiretleriyle bağlantılı olup, Arapçada 'K' veya 'G'nin sonradan 'C'ye dönüştüğünü öne sürüyorlar. Tasavvufi eğitimi içinse, Şeyh Abdülkadir manevi irşadını Şeyh Ebu Said el-Mahzumi veya Hammadi ed-Debbas'tan aldı ve yolu, o dönemin mistiklerinin çoğu Kürt olan Kürt ve Zagros dağlarının manevi geleneğince şekillendi. Tarikatı ilk yayılmaya başladığında, en büyük coşkuyla karşılama, Bedinan, Hakâri ve Şehrizor gibi Kürt bölgelerindeki aşiretler ve alimlerden geldi; tarihçiler bunu etnik ve dil bağlarının bir işareti olarak görüyor. Şeyh Abdülkadir Geylani'nin Kürt köklerine dair fikir, tanınmış birçok Kürt tarihçi ve düşünürün eserlerinde paylaşıldı. En dikkate değer olanlar şunlar: Şeyh Muhammed Hal – tasavvuf üzerine çalışmış, şeyhin Kürt kökenine ve atalarının Arapça olmayan isimlerine işaret eden büyük bir Kürt alimi; Dr. Cemal Nebez – Kürt kimliği üzerine çalışmalarında 'Cil' ve 'Geylani' gibi lakapların aslında 'Kirmanşah Geylan'ı veya eski Zagros yapılarıyla bağlantılı olduğunu söyleyen; Baba Merduh Ruhanî – ünlü 'Kürt Meşayihi Tarihi' kitabında Şeyh Abdülkadir'i Kürt mistisizminin büyük bir şahsiyeti olarak gören; ve Şeyh Muhammed Merduh Kurdistani – Kürt aşiretleri üzerine kitaplarında şeyhin kökenini ve tarikatının Kürtler arasında nasıl yayıldığını vurgulayan. Kürt kökenli ünlü Iraklı tarihçi Dr. Mustafa Cevad, Bağdat tarihi üzerine derinlemesine araştırmalar yaptı ve sık sık Şeyh Abdülkadir'in İran'daki Geylan'dan değil, Irak'ın Medain veya Kut yakınlarındaki bir Kürt bölgesi olan 'Cil' mıntıkasından geldiğini belirtti. Kürt tarihçilerin çoğu bu konuyu tasavvuf ve Kürt kültürüyle ilgili genel kitaplarda ele almış olsa da, birkaç eser temel kaynak niteliğinde. Bunlar arasında Baba Merduh Ruhanî'nin şeyhin hayatı ve sülalesini detaylandıran 'Kürt Meşayihi Tarihi'; Molla Tahir Baharkeyî'nin şeyhin hayatı ve Kürdistan üzerindeki etkisine dair bir eseri; ve Dr. Mustafa Cevad'ın 'el-Kavlü't-Telif fî Nesebi'ş-Şeyh Abdilkadir' ve benzeri çalışmaları sayılabilir – ki bunlar Arapça olsa da, şeyhin Irak'taki Kürt bir bölge olan Geylan'dan olduğunu kanıtlamanın ana dayanağını oluşturuyor.