Kitu cha kuvutia nilichokiona kuhusu ustaarabu wa zamani

Karibu kila jamii ya kale, iwe wakulima, majiji-madola, wawindaji, au wafugaji-hata karne nyingi kabla ya Uislamu-walikuwa na wazo la Mungu Mkuu au muumba. Hii ilikuwa sawa na jinsi Waarabu wakati wa Jahiliyyah, kabla ya Mtume Muhammad (SAW), walivyomkubali Allah kuwa mungu mkuu, hata wakati walikuwa wakiabudu miungu mingine. Kwa mfano: Katika Australia, makundi ya Waaborijini kama wale wa kusini-mashariki walizungumzia juu ya Baiame (au Biami) kama muumba mkuu na Baba wa Anga katika hadithi zao za Ndoto. Katika Amerika, Wenyeji wa Amerika mara nyingi waliuamini Roho Mkuu-nguvu kuu ya uhai inayojulikana kila mahali inayoonwa kama muumba katikati. Jamii za kilimo kama Wamaya waliabudu Itzamná, ambaye alihesabiwa kuwa mungu muumba wa juu kabisa. Alikuwa bwana wa mbinguni na alileta maarifa kama uandishi na dawa kwa watu. Katika Levant ya kale (Palestina, Lebanoni, Yordani, na Syria), makundi tofauti ya Wakanaani walikuwa na 'Ēl au 'Il, waliyemwona kuwa mungu mkuu na baba wa viumbe vyote. Katika Asia Kusini, hata katika Uhindu, Brahman kwa ujumla huhesabiwa kuwa Mungu Mkuu, na baadhi ya wataalam wanaona kwamba Uhindu hapo awali ulikuwa dini ya kiukuhu kabisa. Katika Misri ya Kale, Amun-Ra alionwa kuwa 'Mfalme wa Miungu' na muumba wa ulimwengu, hasa wakati wa Ufalme Mpya. Katika Uarabuni kabla ya Uislamu, Allah (maana yake 'Mungu') alitambuliwa kuwa mungu mkuu, mara nyingi akitajwa katika nyakati ngumu, huku makabila pia yakiiabudu miungu midogo kama Hubal au Al-Lat. Katika Uajemi, Ahura Mazda alikuwa muumba mkuu katika Zoroastrian, akiwakilisha mwanga na ukweli, na aliiaminiwa kuwa aliumba ulimwengu kupigana dhidi ya uovu. Katika China ya kale, Shangdi aliabudiwa kama Mungu wa Juu Kabisa, mfalme wa miungu. Katika utamaduni wa Yamnaya wa nyanda za kusini-mashariki mwa Urusi, *Dyēws Ph₂tḗr aliiaminiwa kuwa muumba na 'Baba wa Anga'. Katika Somalia kabla ya Uislamu, Waaq (au Waaqa) aliheshimiwa kuwa mungu mkuu wa anga, muumba, na mhifadhi wa kila kitu, akionwa kuwa chanzo cha uhai na haki. Katika Afrika Magharibi, mila kama ya Wayoruba walikuwa na Olodumare kama muumba wa mwisho, na Waakan walikuwa na Nyame kama mungu mkuu wa anga, na miungu midogo ikitenda kama wapatanishi. Inavutia jinsi haya yote yanafuata muundo sawa: Mungu Mmoja Mkuu ambaye ndiye muumba na mhifadhi, aliwekwa juu ya miungu mingine. Inakufanya ufikirie-labda makundi haya hapo awali yalifuata Mungu Mmoja, kisha mambo yakaharibika baada ya muda, kama ilivyokuwa kwa Waarabu au watu wa Mtume Nuhu (AS). Wengi wa wasioamini Mungu wanasema binadamu walikuwa wengi wa kianimisti na kwamba dini ya kiukuhu ni uvumbuzi wa hivi karibuni wa kibinadamu kwa ajili ya kuandaa jamii kubwa, lakini hii inaonyesha kwamba hiyo sio kweli kabisa.