د زاړو تمدنونو په اړه زما یو څه دلچسپ څه په نظر ورغلی
تقریبا هر یو لرغونی ټولنی، که کرګر وو، ښاري دولتونه، ښکارګر، یا څړونکي وي – حتی د اسلام څخه د سوهو کلونو مخکې – د یو لوړ خداي یا جوړونکي تصور درلود. دا داسې و چې لکه د جاهلیت په وخت کې عربانو د پیغمبر محمد (ص) مخکې الله د لوړ معبود په توګه ومنلو، حتی په دې وخت کې چې دوی نورو خدایانو ته عبادت کوله. د مثال په توګه: په اسټرالیا کې، د سویل ختیځ سیمې څخه د اصلي اوسیدونکو ټولنو لکه د بایمي (یا بیامي) په نوم یو اصلي جوړونکی او اسماني پلار په دوی د خوبونو کیسو کې یاد کړی. په امریکا کې، اصلي امریکایي اکثرا د یو لوی روح په ایمان وو – یو لوړ، هرځای موجود ژوندي قوه چې د مرکزي جوړونکي په توګه لیدل کیږي. کرنیز ټولنې لکه مایان د ایتزامنا په نوم خدای ته عبادت کاوه، چې د پورته جوړونکي خدای په توګه پېژندل کیده. دی د اسمانونو څښتن و او د لیکنې او درملنې څیرې خلکو ته راوړلې. په لرغونې لوانټ (فلسطین، لبنان، اردن، او سوریه) کې، مختلف کنعاني ټولنې 'ایل یا 'ایل درلود، چې د ټولو مخلوقاتو د پلار او د لوړ خدای په توګه ګڼل کیده. په سویل آسیا کې، حتی د هندویزم په کیسو کې، برهمن عموماً د لوړ خدای په توګه ګڼل کیږي، او ځینې دا نظریه لري چې هندویزم یو وخت په بشپړ ډول یو خدای پال و. په لرغونې مصر کې، آمون-را د 'د خدایانو پاچا' او د کایناتو جوړونکي په توګه لیدل کیده، په ځانګړې توګه د نوې سلطنت په دوران کې. په پیش اسلامي عربستان کې، الله (په معنی 'خدای') د لوړ معبود په توګه پېژندل کیده، چې اکثرا په سختو وختونو کې بلل کیده، په داسې حال کې چې قبایل لکه هوبل یا اللات په نوم وړوکی خدایانو ته عبادت کاوه. په فارس کې، زردشتیت کې اهورا مزدا د لوړ جوړونکي په توګه پېژندل کیده، چې رڼا او حقیقت یې استازیتوب کاوه، او باور دا و چې نړۍ یې د شر سره د مبارزې لپاره جوړه کړې. په لرغونې چین کې، شانګدي د غوره معبود په توګه پېژندل کیده، د خدایانو پاچا. د سټیپونه د یامنیا کلتور کې، *دیوس فاټر د جوړونکي او 'د اسمان پلار' په توګه پېژندل کیده. په پیش اسلامي سومالیا کې، واق (یا واقا) د لوړ اسماني خدای، د هر څه جوړونکي او ساتونکي په توګه درنه ګڼل کیده، چې د ژوند او انصاف سرچینه ګڼل کیده. په لویدیځ افریقا کې، د یوروبا په څیر سنتونو اولودوماری د اصلي جوړونکي په توګه درلود، او د اکانیانو نیام د لوړ اسماني خدای په توګه درلود، چې د منځګړیتوب کولو لپاره وړوکي خدایان کار کوي. دا څومره دلچسپه چې دا ټول یو څه مشابه نمونه تعقیبوي: یو لوړ خداي چې جوړونکی او ساتونکی دی، د نورو خدایانو څخه پورته ځای دی. دا داسې فکر کولو ته وهڅوي – شاید دا ډلې په اصل کې یو خدای تعقیب کاوه، بیا وخت په وخت کې څه څه خراب شول، لکه عربان یا د پیغمبر نوح (ع) خلکو. ډیری الحادیان ادعا کوي چې انسانان ډیری وخت حیوانات پال وو او یو خدای پالي د وړو ټولنو د تنظیم کولو لپاره د وروستي وخت انسان اختراع دی، خم دا ښیي چې په حقیقت کې دا څه صحیح نه دي.