کیہ قادری صوفی سلسلے دا بانی کرد سی یا فارسی؟

السلام علیکم، پیارے بھراواں تے بھیناں۔ کجھ لکھاری تے کھوج کار جیہڑے شیخ عبدالقادر الجیلانی دے کرد پچھوکڑ تے دھیان دیندے نیں، اوہ کئی تریخی اشارے وَل اشارہ کردے نیں۔ اک اہم اشارہ اوہناں دے پیو یا دادے دا ناں اے، جیہڑا اوہناں دے نسب نامے چ 'جنگی دوست' یا 'گیانی دوست' دے روپ چ آؤندا اے – اوہ کہندے نیں کہ ایہہ ناں اک صاف کرد یا پرانی ایرانی مہک رکھدا اے تے اوہناں ویلے اَگاں ایہہ عرباں چ عام نہیں سی۔ نالے کجھ سروت دسدے نیں کہ شیخ اک پنڈ یا علاقے چ جمے سن جیہنوں 'جیل' یا 'گیلان' آکھیا جاندا اے، مہ آباد لاگے چڑھدے کردستان چ، نہ کہ کیسپیئن سمندر نال لگدا گیلان۔ کجھ تریخی مطالعے موجب، اوہناں دا ٹبر اوہناں دے جمن توں پہلاں کرد حسنویہد امارت ہیٹھ ریندا سی، تے بعد چ اوہناں نے کوچ کر لیا۔ نالے بغداد توں بہت ساریاں مڈھلیاں لکھتاں چ اوہناں نوں 'الجیلی العجمی' کہیا جاندا سی، جیہڑا وکھاؤندا اے کہ اوہ عرب نہیں سن تے غیر عرب علاقیاں توں آئے سن۔ کرد کھوج کاراں جیویں ڈاکٹر مصطفیٰ جواد، شیخ محمد خال، تے ڈاکٹر جمال نباز ولوں ورتے گئے ہور ثبوتاں دے گروہ چ اوہناں دی عربی بولی نوں دیکھنا شامل اے۔ جدوں شیخ اٹھاراں ورے دی عمر چ بغداد گئے، تے اوہ عربی رواں نہیں بولدے سن تے اوہناں دا اک لہجہ سی، جیہدا اشارہ سی کہ اوہناں دی ماں بولی عربی نہیں سی۔ اوہ ایہہ وی سُجھاؤندے نیں کہ ناں 'جیل' جاں 'گِل' شاید 'کِل' دے لفظ توں آیا اے یا پُشتکو تے لورستان چ کرد قبیلیاں نال جُڑدا اے، تے بعد چ عربی چ 'ک' جاں 'گ' نوں 'ج' چ بدل دتا گیا۔ اپنی صوفی سکھلائی لئی، شیخ عبدالقادر نے اپنی روحانی رہنمائی شیخ ابوسعید المخزومی جاں حمادی الدباس توں لئی، تے اوہناں دا رستہ کرد تے زاگرس پہاڑاں دی روحانی روایت توں ڈھالیا گیا، جتھے اوس ویلے دے زیادہ تر صوفی کرد سن۔ جدوں اوہناں دا سلسلہ پہلی وار پھیلنا شروع ہویا، تے سبھ توں وڈا خیرمقدم بدینان، ہکاری، تے شہر زور ورگے کرد علاقیاں چ قبیلیاں تے عالماں ولوں ہویا، جیہنوں تریخ دان نسلی تے بولی دے تعلقاں دی نشانی مندے نیں۔ شیخ عبدالقادر الجیلانی دیاں کرد جڑھاں دی سوچ نوں مشہور کرد تریخ داناں تے مفکراں نے بہت ساریاں لکھتاں چ ساجھا کیتا اے۔ سبھ توں قابل ذکر نیں شیخ محمد خال، اک وڈے کرد عالم جیہنے تصوف دا مطالعہ کیتا تے شیخ دے کرد مول تے اوہناں دے وڈکیاں دے غیر عرب ناواں وَل اشارہ کیتا؛ ڈاکٹر جمال نباز، جیہنے اپنے کرد پچھان بارے مطالعے چ کہیا کہ 'جیل' تے 'الگیلانی' ورگے خطاب اصل چ 'کرماشان دے گیلان' جاں پرانیاں زاگرس بناوٹاں نال جُڑے ہوئے نیں؛ بابا مردوخ روحانی، جیہنے اپنی مشہور کتاب 'تاریخ کرد معززین' چ شیخ عبدالقادر نوں کرد تصوف چ اک وڈی شخصیت ویکھیا اے؛ تے شیخ محمد مردوخ کردستانی، جیہنے کرد قبیلیاں بارے اپنیاں کتاباں چ شیخ دے مول تے اوہناں دے سلسلے دے کرداں چ پھیلن تے زور دتا۔ ڈاکٹر مصطفیٰ جواد، کرد نسل دے مشہور عراقی تریخ دان، نے بغداد دی تریخ تے ڈونگھی کھوج کیتی تے اکثر نوٹ کیتا کہ شیخ عبدالقادر عراق دے 'جیل' علاقے توں سن، مدائن جاں کوت لاگے اک کرد علاقہ، نہ کہ ایران دا گیلان۔ جدوں کہ زیادہ تر کرد تریخ داناں نے ایس بارے صوفی ازم تے کرد رہتل تے عام کتاباں چ چرچا کیتی اے، کجھ لکھتاں مکھ سروت نیں۔ ایہناں چ 'تاریخ کرد معززین' بابا مردوخ روحانی دا، جیہڑا شیخ دی زندگی تے خاندانی لائن نوں تفصیل نال دسدا اے؛ ملا طاہر بہارکیائی دا اک کم شیخ دی زندگی تے کردستان تے اوہناں دے اثر بارے؛ تے 'القول التلیف فی نسب شیخ عبدالقادر' تے ڈاکٹر مصطفیٰ جواد دیاں ملدیاں جلدیاں کھوجاں ورگے مطالعے، جیہڑے بھاویں عربی چ نیں، پر شیخ دے عراقی گیلان توں ہون نوں ثابت کرن دی اک مکھ بنیاد نیں، جیہڑا اک کرد علاقہ اے۔