پرانیاں تہذیباں بارے میری اک دلچسپ مشاہدہ

تقریباً ہر قدیم معاشرہ، خواہ اوہ کسان ہوں، شہری ریاستاں، شکاری یا چرواہے ہوں-اسلام توں صدیوں پہلے وی-ایک اعلیٰ خدا یا خالق دا تصور رکھدے سن۔ ایہ بالکل ایداں ہی سی جویں کہ جاہلیت دے دور وچ، پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم توں پہلے، عرب اللہ نوں اعلیٰ ترین معبود مندے سن، حالانکہ اوہ دوجے دیوتاواں دی پوجا وی کردے سن۔ مثال دے طور تے: آسٹریلیا وچ، جنوب مشرقی خطے دے مقامی لوک اپنے ڈریمنگ قصّیاں وچ بایامے (یا بیامی) نوں مرکزی خالق تے آسمانی باپ دے طور تے بیان کردے سن۔ امریکیاں وچ، مقامی امریکی اکثر 'گریٹ سپرٹ' وچ یقین رکھدے سن-جو ہر جگہ موجود زندگی دی اک اعلیٰ طاقت سی تے مرکزی خالق سمجھیا جاندا سی۔ زرعی معاشرے جداں کہ مایا لوک ایٹزمنا نوں پوجدے سن، جیہنوں سبھ توں وڈا خالق دیوتا منیا جاندا سی۔ اوہ آسماناں دا مالک سی تے اس نے لوکاں نوں لکھائی تے دوا ورگیاں چیزاں سکھائیاں سن۔ قدیم لیونت (فلسطین، لبنان، اردن، تے شام) وچ، مختلف کنعانی گروہاں دے ہاں 'ایل' یا 'ال' سی، جیہنوں اعلیٰ ترین خدا تے تمام مخلوقات دا باپ منیا جاندا سی۔ جنوبی ایشیا وچ، ہندو مت وچ وی، برہمن نوں عام طور تے اعلیٰ ترین خدا سمجھیا جاندا اے، تے کجھ دے خیال وچ اے کہ ہندو مت کدی پورا توحید پرست سی۔ قدیم مصر وچ، آمون-را نوں 'دیوتاواں دا بادشاہ' تے کائنات دا خالق منیا جاندا سی، خاص طور تے نویں بادشاہت دے دور وچ۔ پیشِ اسلامی عرب وچ، اللہ (جس دا مطلب 'خدا' اے) نوں اعلیٰ ترین معبود منیا جاندا سی، مشکل ویلے وچ اس دی دُعا کيتی جاندی سی، جدوں کہ قبیلے ہبل یا اللات ورگے چھوٹے دیوتاواں دی پوجا وی کردے سن۔ فارس وچ، زرتشت مذہب وچ اہورا مزدا اعلیٰ ترین خالق سی، جو روشنی تے سچائی دا نمائندہ سی، تے منیا جاندا سی کہ اس نے برائی دا مقابلہ کرن لئی دنیا بنائی سی۔ قدیم چین وچ، شانگدی نوں سبھ توں اُچا معبود، دیوتاواں دا بادشاہ من کے پوجیا جاندا سی۔ سٹیپس دی یمنایا سبھیاچار وچ، *دیئس پھاٹر نوں خالق تے 'آسمانی باپ' منیا جاندا سی۔ پیشِ اسلامی صومالیا وچ، واق (یا وااقا) نوں اعلیٰ ترین آسمانی خدا، خالق تے ہر چیز دا پالن ہار منیا جاندا سی، جو زندگی تے انصاف دا سرچشمہ سی۔ مغربی افریقہ وچ، یوروبا ورگی روایات دے ہاں اولودومارے نوں آخری خالق منیا جاندا سی، تے اکان دے ہاں نیامی نوں اعلیٰ ترین آسمانی خدا منیا جاندا سی، جیہدے نال چھوٹے دیوتا درمیانی واسطے دا کم کردے سن۔ ایہ دلچسپ اے کہ ایہ سب اکو جہے نمونے دی پیروی کردے نیں: اک اعلیٰ خدا جو خالق تے پالن ہار اے، دوجے دیوتاواں توں اُچا اے۔ ایہ سوچن تے مجبور کردا اے-شاید ایہ گروہ اصل وچ اک خدا دی پیروی کردے سن، پھر ویلے دے نال نال چیزاں مسخ ہو گئیاں، بالکل جویں عرباں یا پیغمبر نوح علیہ السلام دی قوم دے نال ہویا۔ بوہت سارے مذہب نہ منن والے دعویٰ کردے نیں کہ انسان زیادہ تر جاندار پرست سن تے توحید ہیٹھاں وڈے معاشرے منظم کرن لئی حالیہ دور دا انسانی ایجاد اے، پر ایہ دکھاندا اے کہ ایہ گل واقعی ایداں نہیں اے۔