دل دی اُداسی نوں گھٹ کرن دے ۱۵ علاج

السلام علیکم۔ میں اس توں پہلے وی اک ایہو جیہا ٹکڑا شیئر کیتا سی تے بہت سارے لوکاں نے کہیا کہ ایہدے نال اوہناں نوں مدد ملی۔ ایہہ والا تھوڑا جیہا لمبا اے، پر انشاءاللہ، میں دعا کرنا واں کہ ایہہ اوہناں لوکاں دا سہارا بنے جیہڑے اوکھے ویلے وچوں لنگھ رہے نیں۔ ساڈے وچوں ہر اک کول غم دی کوئی نہ کوئی کہاݨی اے۔ بھاویں کوئی بندہ امیر ہووے یا غریب، تندرست ہووے یا جدوجہد کر رہیا ہووے، کلھا ہووے یا ویاہیا ہویا، جان لوو کہ کوئی وی غم توں آزاد نہیں اے۔ پر اداسی، جے اینوں ان دیکھیا کیتا جاوے تے سنبھالیا نہ جاوے، تے ودھ سکدی اے تے حاوی ہو سکدی اے، دل نوں بھر دیندی اے، جسم نوں کمزور کر دیندی اے، تے سانوں بے انت آنسواں تے فکر دے چکر وچ پھسا دیندی اے۔ امام ابن القیم نے نوٹ کیتا کہ قرآن صرف اداسی توں روکن لئی ایہدا ذکر کردا اے، جیویں "غم نہ کرو"، یا ایہدا انکار کرن لئی، جیویں "اوہناں تے نہ کوئی خوف ہووے گا"۔ راز ایہہ وے کہ اداسی سانوں اگے ودھن توں روک دیندی اے تے دل لئی کوئی بھلائی نہیں لیاندی۔ شیطان نوں کسے مومن نوں اداس کرن توں ودھ کے ہور کجھ نہیں بھاندا، تاکہ اوہ اللہ ول اپݨا سفر روک دیوے تے چنگے کم کرنے چھڈ دیوے۔ ایہدے نال، ایتھے ۱۵ نصیحتاں نیں۔ اللہ کرے ایہہ پریشان لوکاں لئی تسلی بݨ جان، ٹٹے دلاں لئی شفا بݨ جان، تے اوہناں اندرونی جدوجہداں لئی طاقت بݨ جان جیہناں دا سانوں ساریاں نوں ساہمݨا کرنا پیندا اے۔ **پہلا:** ہمیشاں یاد رکھو کہ جیہنے تواڈی آزمائش دی اجازت دتی اوہ اللہ اے، تے سچی غلامی ایہدے وچ ای وے کہ اوہ تواڈے لئی جیہڑا چݨدا اے اوہدے اگے سر تسلیم خم کرو، تے اینوں راضی دل نال قبول کرو۔ اللہ فرماندا اے، "کوئی مصیبت نہیں آؤندی مگر اللہ دی اجازت نال۔ تے جیہڑا اللہ تے ایمان لیاوے، اوہ اوہدے دل نوں ہدایت دیندا اے۔" علقمہ نے وضاحت کیتی کہ ایہہ اوہ بندہ اے جدے تے کوئی اوکھڑ آؤندی اے پر اوہ جان دا اے کہ ایہہ اللہ ولوں اے، تے اوہ قبول کر لیندا اے تے راضی رہندا اے۔ **دوجا:** یاد رکھو، جیہنے تواڈے لئی ایہہ اوکھڑ چُݨی اوہ سب توں ودھ رحم والا اے، تواڈی اپݨی ماں توں وی ودھ کے تواڈی فکر کرن والا اے۔ اوہ سب توں ودھ حکمت والا اے، تواڈے لئی اوہناں طریقیاں نال فائدہ چاہندا اے جیہناں نوں تسیں سمجھ نہیں سکدے۔ انبیا نے ایہہ ڳل سمجھی۔ ایوب نے پکاریا، "مینوں تکلیف پہنچی اے تے توں سب توں ودھ رحم کرن والیاں وچوں سب توں رحیم ایں۔" یعقوب نے، جدوں اپݨا پتر گوا لیا، کہیا، "اللہ سب توں ودھ نگہبان اے، تے اوہ رحم کرن والیاں وچوں سب توں رحیم اے۔" خیال رکھو کہ تواڈی آزمائش کون کر رہیا اے: اک رحیم تے حکمت والا خالق جیہڑا تواڈے لئی تواڈی اپنی ذات توں وی ودھ کے بھلائی چاہندا اے۔ **تریجا:** سمجھ لوو کہ تواڈی مشکل اصل وچ اک دوا اے جیہڑی اللہ مہربانی نال تواڈے کول گھلدا اے۔ دوا اپنی فطرت نال کڑوی ہوندی اے-ایہنوں ڳل لاوو تے ناراضڳی یا بے صبری ݙکھاوݨ توں بچو، نہیں تے شفا کم نہیں کرے ڳی۔ امام ابن القیم نے کہیا، "جدوں اللہ کسے لئی بھلائی چاہندا اے، تے اوہ اوہنوں آزمائشاں تے امتحاناں دی خوراک دیندا اے، تاں جو اندرلیاں نقصان دہ بیماریاں باہر کڈھ سکے، ایہدے بعد تیکر کہ اوہ پاک صاف ہو جاوے تے ایس زندگی وچ سب توں اُچے مرتبے یعنی اللہ دی عبادت تے آخرت وچ سب توں وݙے انعام یعنی اللہ دا دیدار تے اوہدے نیڑے ہووݨ لئی تیار ہو جاوے۔" اکثر، کسے مغرور گناہگار نوں کوئی مصیبت روک دیندی اے جیہڑی اوہنوں عاجز کر دیندی اے۔ اوہ فیر نماز، قرآن، دعا تے نیکی والا بندہ بݨ جاندا اے۔ ایہدا بھروسہ رکھو کہ آزمائشاں دی دوا اوہ بیماریاں دور کر دیندی اے جیہڑیاں تہاکوں ڈسدیاں نہیں، پر جانا ضروری اے۔ **چوتھا:** جیہڑے لوک سب توں ودھ تکلیف چکدے نیں اوہ اللہ دے سب توں نیڑے ہوندے نیں۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم توں پچھیا گیا، "سب توں ودھ آزمائشاں کس تے آؤندیاں نیں؟" اوہنے فرمایا، "انبیا تے، فیر اوہ جیہڑے اوہناں نال سب توں ودھ مشابہت رکھدے نیں، فیر اوہ جیہڑے اوس توں بعد۔ بندے دی آزمائش اوہدے ایمان دے حساب نال ہوندی اے۔ جے اوہدا ایمان پکا ہووے، تے آزمائش ودھ جاندی اے؛ جے کمزور ہووے، تے گھٹا دتی جاندی اے۔ بندہ برابر آزمایا جاندا رہندا اے ایہدے بعد تیکر کہ اوہ زمین تے گناہواں توں پاک صاف ہو کے چلے۔" ایسے لئی ساڈے کجھ پہلے علماء نے کہیا: "جیہڑا کسے آزمائش نال دوچار ہویا، اوہنوں انبیا دے رستے تے لا دتا گیا۔" **پنجواں:** تواڈی آزمائش ایس ڳل دی نشانی اے کہ اللہ تواڈے لئی بھلائی دا ارادہ رکھدا اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا، "جدوں اللہ کسے بندے لئی بھلائی چاہندا اے، تے اوہدی مصیبت ایس دنیا وچ جلدی گھلدا اے، پر جدوں اوہنوں ٻیا کجھ منظور ہووے، تے اوہدی تکلیف نوں روک دیندا اے تاں جو قیامت دے ݙینہہ پورا پورا بدلہ دے سکے۔" فضیل ابن عیاض نے کہیا، "اللہ اپݨے ایمان والے بندے دی فکر آزمائشاں نال کردا اے، جیویں کوئی بندہ اپݨے ٹبر دی مہربانی نال فکر کردا اے۔" اوہنے ایہہ وی کہیا، "تسیں سچی ایمانداری نہیں چکھو گے جدوں تیکر آزمائشاں نوں رحمت تے آسانی نوں مصیبت نہ ݙیکھو۔" **چھیواں:** سمجھو کہ شاید اللہ تواڈے لئی جنت دا کوئی خاص مرتبہ چاہندا ہووے، پر تواڈے کم اوتھے نہیں پہنچدے، تے اوہ آزمائشاں نال تواڈی مدد کردا اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا، "جے اللہ کسے بندے لئی جنت دا کوئی درجہ مقرر کرے جدے تیکر اوہدے کم نہیں پہنچدے، تے اوہ اوہنوں اوہدی صحت، مال یا اولاد وچ آزمائش پا دیندا اے، فیر صبر دی توفیق دیندا اے، ایہدے بعد تیکر کہ اوہ اوس مرتبے تیکر پہنچ جاوے۔" جدوں تہاکوں ایہہ پتہ لڳ جاوے کہ تواڈی پریشانی تے اوکھڑ اصل وچ آخرت وچ تواڈی اُچائی دا زینہ نیں، تے فیر ایہہ چکݨ بہت سوکھا ہو جاندا اے۔ **ستواں:** یاد رکھو، زندگی تے آخرت دا سب توں بھارا بوجھ گناہ اے، تے تواڈی موجودہ حالت ایہناں نوں مٹان دا کم کر رہی اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا، "کوئی تکلیف، بیماری، فکر، غم، یا ایہاں تک کہ کسے مومن نوں کنڈا وی نہیں چبھدا مگر ایہدے نال اللہ اوہدے کجھ گناہ معاف کر دیندا اے۔" اوہنے ایہہ وی فرمایا، "جدوں کوئی بندہ بیمار پیندا اے، اللہ دو فرشتے گھلدا اے تے کہندا اے، ’سُݨو اوہ ملاقاتیوں نال کیہہ کہندا اے۔‘ جے اوہ اللہ دی تعریف تے چنڳیاں ڳلاں کرے، تے اللہ کہندا اے، ’میرے بندے دا میرے کول وعدہ اے: جے میں اوہدی روح قبض کراں، تے اوہدا ٹکاݨہ جنت اے؛ جے میں اوہنوں شفا دیاں، تے اوہدے گوشت تے خون نوں بہتر نال بدل دیاں گا، تے اوہدے گناہ مٹا دیاں گا۔‘ ساڈے وڈیرے شفا پاݨ توں بعد اک دوجے نوں مبارکاں دیندے سن تے کہندے سن، "پاک صاف تھیوݨ تے مبارک ہووے۔" مصیبتاں نا صرف گناہ ہلکے کریندیاں نیں، سگوں نیکیاں وچ وادھا وی کریندیاں نیں۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا، "جدوں اوہ لوک جیہڑے آرام نال رہے، اوس اجر نوں ݙیکھݨ گے جیہڑا ایس دنیا وچ تکلیف چکݨ والیاں نوں ملسی، تے اوہ آرزو کرن گے کہ کاش! اوہناں دی کھل قینچی نال کٹی گئی ہوندی۔" ایسے لئی کجھ علماء نے کہیا، "آزمائشاں توں بغیر، اسیں اللہ نوں خالی ہتھ ملساں گے۔" امام ابن القیم نے اک عبادت گزار عورت دا ذکر کیتا جیہدی اک اُنگلی کٹی ڳئی پر اوہ مسکرائی۔ پچھݨ تے اوہنے کہیا، "اجر دی مٹھاس نے درد دی کڑواہٹ بھلا دتی۔" امام ابن قدامہ نے کہیا، "جے کوئی بادشاہ کسے غریب بندے نوں کہے، ’جدوں میں تہانوں ایس نکے جاۓ ڈنڈے نال ماراں گا، ہر وار تے تہانوں ۱۰۰۰ دینار دیاں گا،‘ تے بندہ چاہے گا کہ اوہنوں وار وار ماریا جاوے، ایس لئی نہیں کہ درد نہیں ہوندا، سگوں اوس نتیجے دی امید دی وجہ توں جیہدی اوہ آس رکھدا اے۔" **اٹھواں:** تہاڈے نال جیہڑا وی ہوندا اے، اوہ تہاڈے اپݨے گناہواں دی وجہ توں ہوندا اے۔ اللہ کہندا اے، "تہاکوں جیہڑی وی مصیبت پہنچدی اے اوہ تہاڈے اپݨے ہتھاں دی کمائی دی وجہ توں ہوندی اے۔" ایس لئی صرف سوڳ مناوݨ دی بجاۓ، توبہ ول رجوع کرو، کیوں جو ایہہ آزمائشاں دور کرن دا ہک وڈا طریقہ اے۔ علی رضی اللہ عنہ نے فرمایا، "ہر آزمائش کسے گناہ دی وجہ توں آوندی اے تے صرف توبہ نال ٹلدی اے۔" **نواں:** جاݨ لوو کہ تہاڈے تے جیہڑی وی آفت آئی، اوہ آوݨی ای سی تے ایہدے توں بچیا نہیں جا سکدا سی۔ ایہہ زمین تے اسماناں دی تخلیق توں ہزاراں سال پہلے لکھی جا چکی سی۔ اللہ کہندا اے، "زمین تے یا تہاڈے اپݨے نفساں وچ کوئی مصیبت نہیں آؤندی مگر ایہہ حادثہ پیش کروݨ توں پہلے اک کتاب وچ لکھی ہوندی اے-بے شک، ایہہ اللہ تے بہت سوکھا اے۔" سب توں پہلاں اللہ نے قلم نوں پیدا کیتا تے اوہنوں لکھݨ دا حکم دتا۔ جدوں اوہنے پچھیا کہ کیہہ لکھاں، تے فرمایا گیا، "اوہ سب کجھ لکھ جیہڑا قیامت دے ݙینہہ تیکر ہووے گا۔" ایس لئی بھاویں اسیں گھبرا جاۓ یا پرسکون رہیے، شکایت کریے یا رضا مندی ݙکھائیے، اللہ دا حکم تے ضرور پورا ہووݨا اے۔ اپݨی آزمائش تے اک ہور نقصان نہ ودھاؤ-صبر دا اجر گواوݨ دا نقصان۔ علی رضی اللہ عنہ نے فرمایا: "جے تسي صبر کرو، تے اللہ دا حکم وی پورا ہووے گا تے تسیں اجر پاؤ گے؛ جے بے صبرے ہووو، تے حکم تے فیر وی پورا ہووے گا پر تسیں گناہ گار ہوؤ گے۔" **دسواں:** لوکاں دی مدد کر کے اپݨیاں پریشانیاں نال نبڑو، جتھوں تیکر تہاڈے وس دی ڳل ہووے۔ جے زندگی بھاری لڳے، کسے لوڑ مند نوں لبھو تے اوہنوں کھاݨا کھواؤ، قرض دو، اداس نوں تسلی دو۔ کوئی نکی جاۓ ڳل جیویں کسے بھرے کمرے وچ بھرا لئی اپݨے نال بہوݨ دی جاۓ بݨاوݨا تہاڈے دل نوں خوشی نال کھول سکدا اے۔ اللہ کہندا اے، "اے ایمان والیو! جدوں تہانوں مجلساں وچ جاۓ بݨاوݨ لئی کہیا جاوے تے جاۓ بݨاؤ؛ اللہ تہاڈے لئی جاۓ بݨا دیندا اے۔" لوکاں دی زندگیاں وچ جاۓ بݨاؤ، تے اللہ تہاڈے دل، مال، صحت، تے قبر وچ جاۓ بݨا دیندا اے۔ **یارھواں:** علم تے ذکر دیاں محفلاں وچ جاݨ دی کوشش کرو۔ جدوں اسیں اُداس ہوندے آں، تے اسیں چنڳے لوکاں تے چنڳیاں تھاواں توں کلھے ہو جاݨ دا رجحان رکھدے آں، جیہڑا ساڈے درد نوں ہور ڈونگھا کر دیندا اے۔ جیہڑا سکون تہانوں نہیں لبھدا، اوہ مسجد وچ لبھدا اے۔ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا، "جدوں لوک اللہ دے کسے گھر وچ اکٹھے ہوندے نیں، قرآن پڑھدے تے سمجھدے نیں، تے اوہناں تے سکون نازل ہوندا اے، رحمت ڈھاہ لیندی اے، تے فرشتے اوہناں نوں گھیر لیندے نیں، تے اللہ اوہناں دا ذکر کردا اے۔" جدوں فکر بھاری لڳے، کسے دوست نوں فون کرو تے اوہنوں مسجد چل کے قرآن تے تفسیر پڑھݨ دا سݙا دو، تے ڈیکھو تہاڈا دل کیویں بدل دا اے۔ **بارھواں:** اللہ دے ذکر نوں اپݨی پناہ بݨاؤ۔ ہر مومن جاݨدا اے کہ فکر نال لڑݨ لئی ایہہ کِنّا ضروری اے۔ اللہ نے اپݨے رسول نوں فرمایا، "بے شک، اسیں تہاڈے تے قرآن ہولی ہولی نازل کیتا۔ تے اپݨے رب دے حکم تے صبر کرو، تے کسے گناہگار یا کافر دا کہنا نہ منو۔ تے اپݨے رب دے نام دا صبح تے شام ذکر کرو۔ تے رات دے لمبے حصے وچ اوہنوں سجدہ کرو تے خوب تعریف کرو۔" ابن تیمیہ نے ایہناں آیتاں بارے کہیا: "اللہ نے اپݨے نبی نوں حکم دتا کہ صبح تے شام اپݨے رب دا ذکر کریں، کیوں جو اوہدا ذکر صبر چکݨ وچ سب توں وڈی مدد اے۔ اوہنوں رات دی نماز دا وی حکم کیتا گیا، کیوں جو رات دی نماز ݙینہہ دے کماں وچ مدد کردی اے تے ایہہ طاقت دا ذریعہ اے۔" خیال کرو اس فکر دا جیہڑا موسیٰ تے اوہدے بھرا نوں ایہہ کہہ کے بھیجے جاݨ تے ہویا کہ فرعون دا مقابلہ کرن، جیہڑا خدائی دا دعوی کر دا سی۔ اوہناں نوں نبڑݨ دا کیہ طریقہ دسیا گیا؟ اللہ نے فرمایا، "جاؤ، توں تے تیرا بھرا، میریاں نشانیاں دے نال، تے میرے ذکر وچ سستی نہ کرو۔" ایہہ اوہناں دا سب توں وڈے ظالم دے خلاف ہتھیار سی۔ شیخ السعدی نے تبصرہ کیتا: "اللہ دا ذکر ہر معاملے وچ مدد کردا اے، چیزاں نوں سوکھا تے ہلکا کر دیندا اے۔" **تیرھواں:** شاید اللہ نے تواڈی آزمائش ایس لئی کیتی تاں جو تواڈے ول آؤندی کسے بہت وݙی بلا نوں ٹال سکے۔ تسیں نہیں جاݨ سکدے کہ کیہہ منصوبے بݨ رہے سن۔ علماء اک بادشاہ تے اوہدے نیک وزیر دی کہاݨی سݨاؤندے نیں۔ جدوں وی کوئی مصیبت آؤندی، وزیر کہندا، "اللہ صرف بہترین چیز چُݨدا اے۔" اک وار، کھاݨا کھان لڳے، بادشاہ نے اپݨا ہتھ بری طرحاں کٹ لیا۔ وزیر نے اپݨے الفاظ دوہراۓ۔ بادشاہ نے، اپݨی بے عزتی سمجھدے ہوئے، اوہنوں قید کر دتا-پر وزیر تے فیر وی کہیا، "اللہ صرف بہترین چیز چُݨدا اے۔" بعد وچ، بادشاہ کلھا شکار تے گیا۔ اوہ بت پرستاں دی زمین ول چلا گیا تے قربانی لئی پھڑیا گیا۔ اوہناں نے اوہدا زخمی ہتھ ݙِٹھا تے اوہنوں چھڈ دتا، ایہہ سوچدے ہوئے کہ اوہ قابل نہیں۔ بادشاہ واپس آیا تے سمجھ ڳیا کہ اللہ واقعی بہترین چُݨدا اے۔ اوہنے وزیر نوں رہا کیتا تے پچھیا، "میں اپنے زخم دی بھلائی ݙیکھدا واں، پر جدوں میں تہانوں جیل پایا، ایس وچ کیہہ بھلائی سی؟" وزیر نے جواب دتا، "جے میں تہاڈے نال شکار تے ہوندا، تے میری قربانی ہو جاݨی سی۔" ہر آزمائش وچ، تواڈا نعرہ ہووے "اللہ صرف بہترین چُݨدا اے۔" اللہ کہندا اے، "شاید تساں کسے چیز نوں ناپسند کرو تے اوہ تہاڈے لئی بہتر ہووے؛ شاید تسیں کسے چیز نوں پسند کرو تے اوہ تہاڈے لئی بُری ہووے۔ اللہ جاݨدا اے، تے تسیں نہیں جاݨدے۔" **چودھواں:** مسئلہ اوہنا ای وݙا ہوندا اے جِنّا تسیں بݨاؤ۔ اک عربی کہاوت اے، "ایہنوں سوکھا سمجھو، تے سوکھا ہو جاندا اے،" مطلب پہاڑ نوں چیونٹی بݨاؤ۔ ایتھے ایہدا طریقہ اے: الف) سوچو کہ ایہدے توں وی ودھ کھراپ کیہہ ہو سکدا سی۔ اک عورت جیہنے لمبی مصیبت جھلی پچھیا گیا کہ اوہ صبر کیویں رکھدی رہی۔ اوہنے کہیا، "جدوں میں کسے آزمائش دا سامھݨا کریندی آں، تے دوزخ دی اڳ یاد کر لیندی آں، تے میری مصیبت گھٹدی گھٹدی مکھی جِنّی چھوٹی رہ جاندی اے۔" ب) اللہ دا شکر کرو کہ ایہہ ایس توں وی ودھ کھراپ نئیں سی۔ اکھ ونجا بیٹھے او؟ شکر کرو تساں دونویں نہیں گوائیاں۔ بازو ٹٹ ڳیا؟ شکر کرو ایہہ تہاڈی ریڑھ دی ہڈی نہیں اے۔ عابد محمد ابن واسع نوں چمڑی دا ناسور سی۔ اک دوست نوں بڑا افسوس ہویا، پر اوہنے کہیا، "الحمدللہ ایہہ میری زبان یا پلک تے نئیں سی ہویا!" اک غریب، اَنا، معذور بندے نوں ایہہ کیندے سُنیا گیا، "اللہ دی تعریف اے جیہنے مینوں بہت سارے بندیاں توں فضیلت دتی۔" پچھݨ تے اوہنے کہیا، "اوہنے مینوں اوہ زبان دتی جیہڑی اوہنوں یاد کردی اے، اوہ دل دتا جیہڑا تعریف کردا اے، تے اوہ جسم دتا جیہڑا آزمائشاں تے صبر کردا اے۔" ج) اللہ دا شکر کرو کہ آزمائش تہاڈے دین وچ نہیں سی۔ عمر ابن الخطاب نے کہیا، "ہر آزمائش وچ میکوں چار رحمتاں دسدیاں نیں: ایہہ میرے دین وچ نہیں، میں ایہنوں قبول کرݨ دے قابل آں، ایہہ ایس توں ودھ بھیڑی نہیں، تے میکوں اجر دی امید اے۔" د) اپݨے تے اللہ دیاں نعمتاں گِنو۔ ایہہ اداس کرن والی ڳل اے جدوں اسیں بے شمار نعمتاں توں اَندھے ہو جاۓ تے صرف اوہو ڈیکھیے جیہڑی گوا بہہے۔ جدوں عروہ بن زبیر دا پیر کٹیا ڳیا، کسے کہیا، "اللہ تیرا وڈا حصہ سلامت رکھیا اے-تیری عقل، زبان، اکھاں، ہتھ، تے ہک پیر۔" عروہ نے جواب دتا، "میکوں کسے نے وی ایس توں ودھ کے تسلی نہیں دتی۔" کجھ لوک محدود پیسیاں دی شکایت کردے نیں، پر پچھو: "کیہہ تُسی وڈی رقم دے عوض اپݨی بینائی ویچو گے؟" نہیں۔ "تہاڈی سُݨݨ دی طاقت؟ ڳالھ کرن دی؟ عقل؟" ہر وار، نہیں۔ تے اصل وچ، تُسی کروڑ پتی او-فیر شکایت کیویں کر سکدے او؟ ہ) یاد رکھو، گرمی دے بدل وانگوں، ایہہ گزر جاے ڳا۔ اوہناں بارے سوچو جیہڑے بیماری یا نقصان نال آزمائے ڳئے سن۔ اوس وقت، اوہناں سمجھیا کہ اوہ کدی سنبھل نہیں سکن گے، پر وقت گزر ڳیا، اوہ سنبھل ڳئے، تے دل توڑن والی ڳل ہک دور دی یاد بݨ ڳئی۔ تہاڈے آلے دوالے مسکراؤندے سارے لوک-کیہہ اوہ کسے وقت نہیں روئے سن؟ ضرور روئے ہون گے، پر وقت نے چیزاں بدل دتیاں۔ شیخ علی الطنطاوی نے کہیا، "اوہ جیہڑے بیماری، غربت، قید یا ظلم جھل رہے نیں-اک ݙینہہ آوے گا جدوں ایہہ صرف اک یاد تے دوستاں نال سانجھی کیتی ڳئی کہاݨی ہووے گی۔"ف) ذرا آسے پاسے ویکھو۔ تہاڈی نظر آ جاوے گا کہ ہر کوئی کسے نہ کسے طرح دی مشکل 'چ پھسیا ہویا اے۔ **پندرھویں:** ایس دنیا کولوں اوہ توقع نہ رکھو جیہدے لئی اے بنی ای نئیں۔ امتحان گھٹ ای آسان ہوندے نیں-تے اے زندگی اے کیہہ جے اک امتحان ای نئیں؟ کوئی نایاب آسان دن مستثنیٰ نیں۔ اللہ فرماندا اے، "بیشک اسیں انسان نوں مشقت 'چ ای پیدا کیتا اے۔" مشقت حمل 'چ، پیدائش 'چ، تعلیم 'چ، کم 'چ، ویاہ 'چ، بال پالن 'چ، صحت 'چ، بڑھاپے 'چ، تے موت 'چ۔ جیہڑا بندہ بے مشکل زندگی دی امید رکھدا اے، سمجھدا اے کہ اوہو ای دکھی اے، یاں ایہہ سمجھدا اے کہ اوہ سب توں ودھ تڑپ رہیا اے، اوہ غلطی تے اے؛ اسیں سارے آزمائے جا رہے آں۔ ابن عیینہ نے فرمایا، "اے دنیا غم ای اے، سو جدوں تواڈا کوئی دن آسان گزرے، ایہنوں اضافی انعام سمجھو۔" عبدالرحمن الناصر، اندلس دے اک عظیم حکمران، نے اپنے آسانی دے دناں دا ریکارڈ رکھیا۔ جدوجہد نال بھرپور پنجاہ وریاں توں ودھ حکومت دے بعد، اوہنوں صرف ۱۴ ایسے دن لبھے۔ سو اپنے آپ نوں ایہہ منن دی تربیت دیوو کہ اے دنیا اک عارضی امتحان اے، تے یاد رکھو امام احمد دا جواب جدوں اوہناں کولوں پچھیا گیا، "اسیں کدوں ارام کراں گے؟" اوہناں فرمایا، "جنت 'چ پیر رکھن دے پہلے قدم ٹھیک بعد ای۔" میں اللہ کولوں دعا کردا آں کہ سانوں اوہ قدم چکن دے، پر اوہدوں تیکر، زندگی جو وی لیاوے اوہدے لئی تیار رہوو۔ اے دنیا اے، تے اسیں سارے ایہدے 'چ رل کے پھسے ہوئے آں۔ اللہ کرے ایہہ ۱۵ نکات ساڈے اوہدے تے آخرت ول چھوٹے جہے سفر 'چ ساڈے لئی تسلی دا باعث بنن۔ سچ مچ، اللہ دی رحمت اپنے کمزور نفساں تے، اوہنے پوری خوشی نوں اپنے توں بغیر کسے ہور نال نئیں بنھیا-نہ جیون ساتھیاں، نوکریاں، اولاد، دولت، صحت، یاں کسے ہور شے نال۔ اوہ چیزاں، جے گواچ جایئے، بدلی جا سکدیاں نیں۔ پر جے اللہ ای گواچ جاوے، اوہدا ازالہ کینج ہووے؟ اصلی بدبختی اوہناں چیزاں دا گواچنا نئیں؛ اصل بدبختی اوہدے دا گواچنا اے جیہدی جگہ نئیں بھری جا سکدی۔ "جیہڑا نیکی کرے گا، مرد ہووے یاں عورت، جد کہ ایمان والا ہووے-اسیں اوہنوں ضرور خوشگوار زندگی بخشاں گے۔"