Sababni Qur'aanni Afaan Arabaa Keessa Jiru Akka Capsule Yeroo Higmaa Afaanii Ta'uu Isaa
Assalaamu alaykum, namoota hundaa. Jalqaba, yaada dhiifama yoo jechi kiyya garii sirrii hin taane-Ingiliffiin afaan koo jalqabaa miti, kanaaf turjumaanni na gargaarte. Dhugumatti, Qur'aanni afaan Arabaa keessa jiru, Sababni isaa afaan manaatti Nabiyyichaa (nagaan isaan irra haa jiraatu) ture qofa miti. Afaan Arabaa Klasikaa qaama seeraa ajaa'ibaa kan barreeffamaan yaada hedduu dhiyeessu (intentional polysemy) jedhamu qaba. Egaa jechi Arabaa bu'uura sadiin ijaaramu waan ta'eef, jechi tokko qaama haalaa fi yaadaa walitti fiduu danda'a. Kuni barruu kun akka capsule yeroo ta'utti hojjechuu danda'a-dhugaa dhaabaa lama adda addaa kan yeroo lama adda addaaf sirriitti ibsu, jecha tokko waliin. * Qabaa A (Baduu 7ffaa): dhugaa weellisaa, kan argamu, kan ijji dhuunfaa hubatu waliin wal ta'u argatu. * Qabaa B (saayintistii 21ffaa): dhugaa qaamaa fi biyooloojii sirrii kan qalbiin zamaan ammaa qofaan beekamuu danda'u baasu. Aayataa Rabbiin ulfaa namichaa jalqabaa 'alaqah' jedhee kan ibsu fudhadhu-lakkoofsi kuni fakkeenya biraati. Waan bira ilaalla: "Samiis ni ijaanne; nutis isa bal'isoodha." Afaan Arabaa keessa: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (wa-inna la-mūsi‘ūn) Bu'uura: و - س - ع (waw-seen-ayn)-waan bal'inaa, danda'aa, baay'inaa, waan bal'isuu irratti. * Qabaa A (ilaaltaa 7ffaa): Barruuleen jalqabaa akka Al-Tabariin 'la-mūsi‘ūn' jedhu "dandeettiin guddaa qabna" yookiin "samii bal'aa fi xumura hin qabne ijaanne" jedhaniiru. Badiituuf, kun dhugaadha-samii akka dachii guddaa, bal'aa ta'ee Rabbiin dandeettiin isaa agarsiisu jettee yaadu. * Qabaa B (astrofiizisisistii 21ffaa): Jechi 'mūsi‘ūn' kun amala itti fufaa, hojii raawwataa kan 'warri bal'isoo' jedhama. 1920ffaa keessatti, Hubbleen aalama kun daa'imman dhugaa bal'ataa jiru mul'ise. * Walitti dhufeenya jecha walfakkaataan: Bu'uurri kun "dandeettiin qabaachuu/bal'isuu" fi "bal'ataa jiraachuu" lamaanuu guddisuu danda'a. Arabaan 7ffaa haala samii bal'atuu hin beeku, garuu "bal'ina" beeku turan. Jechi kun haala lamaanuu waliin wal hin bu'ine. Yookiin aalama akkamitti akka ibsame (Qur'aana 21:33) ilaali: "Inni Isumatu halkaniifi guyyaa, aduufi baatii uume; hunduu karaa keessatti dheedhii dha." Afaan Arabaa: كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (kullun fī falakin yasbahūn) Bu'uura: س - ب - ح (seen-baa-haa)-waan ofii harkaan daakuu, dheedhii dhaachuu, tasgabbii ofii harkaan deemuu jechuudha. * Qabaa A (ilaaltaa 7ffaa): Namni aduufi baatii samii keessa deeman ilaalu, isaan "tasgabbiin" samii keessa deemaa jiran jettee arga. Kun ibsa weellisaa, qajeelaa kan ijji dhuunfaa addunyaa irraa qabuudha. * Qabaa B (fiizisisistii 21ffaa): 'Yasbahūn' jechuun dheedhiin daakuu, karaa dhiiga yookiin daakuu hin qabne keessatti, humna ofii (kan dhiiga hin taane) harkaan deemuu agarsiisa. Saayinsiin ammaa waan uumamaan boca dhiigaa keessa-daakuu tasgabbii-humna kiinetikii ofiifi suuta ofiitiin, akka yaada duubaa Ptolomaayis hin taaneetti qaroo cimaa irratti hin makuun deemaa jirani beeka. * Walitti dhufeenya jecha walfakkaataan: Fakkeenyi "dheedhii dhaachuu" kun dogoggorri Giriiki 7ffaa (kan urjiiwwanifi planeetoonni qaroo cimaa, rogoota dhaabbataa irra jirani) dhiisee deema. Kun fakkeenya kan namoota durii ijjiin ilaalu ta'ee, saayinsii Niutonii fi mekaanikaa karaa daakuu hin qabne waliin wal ta'u. Yeroo aayatoonni kanaa yaada Bayesianin qorattu, jecha walfakkaataan kun yaada namni ofii uume (Model H) jedhuuf dhiibbaa guddaa fiduu danda'a. Dhugaadha, namni tokkichi jecha lama yaadaa qabu tokko waliin wal qabatee tuquun danda'a. Garuu namni 7ffaa jecha warra yeroo san argan waliin wal ta'ee, fiiziksii 20ffaa agarsiisu, hanga yaada addunyaa taa'aa, qaroo billaacha, fi ulfaa dogoggoraa yeroo isaa irraa fagaatu (corrective omission) filachuun hin sirreessu. Kun dandeettiin waan Rabbiin buuse (Model R) ta'uuf kan kaa'u ta'a.