Yoo Billisuma Iyyuu Hojjechuu Dadhabne, Rabbuma Dura Maal Taane?
Yeroo tokko tokko Qur'aana keessatti, Rabbiin wanta qofti nutti himu miti. Inni akka dhaabnu godha. Boona keenya jecha tokkon cabseera. Humna sobaa nuti ofii keenyaaf ijaarratte hundumaa fudhateera. Yeroo sana keessaa tokko mormii kana: "Dhugumatti, isin Rabbiin alatti waan isin itti waammattan billisuma iyyuu uumuu hin danda'an, yoo isaan hundi walitti dhufanii hojjechuu yaalanis." Billisuma. Maaliif billisuma? Maaliif gaara? Ykn aduu? Ykn samii? Sababiin isaa Rabbiin waa'ee keenya wanta sodaachisaa tokko nu agarsiisuu barbaadeefi. Yoo inni galaksi uumaa jedhee jiraatee, "Eeyyee, hin dandeenyu" jennee mataa keenya raasan. Yoo galaana uumaa jedhee jiraatee, walii galle. Billisuma garuu? Dhugumaan, beekumsa keenyaan, saayinsii keenyaan, teeknooloojii keenyaan, dhugumaan ni dandeenya? Atamii addaan qoonne. Jeneetiksii namaa addaan baafne. Onnee walitti jijjiirra. Sirna aduu keenyaa darbee maashiinota erga. Komputara gaaffii sekoondii keessatti deebisan ijaarra. AI irratti baay'ee boonna. Argannoo haaraa hundaa ni jeechanna. Ergasii Rabbiin gaaffii qofa gargaarsaa hundumaaf afaan qabu: Billisuma uumuu dandeessaa? Fooyyessuu miti. Kloojiessuu miti. DNA isaa garagalchuu miti. Wanta jiru qofa sirreessuu miti. Uumuu. Lafa du'e jireenya itti fiduu. Wanta du'e akka lubbuu qabaatu itti himuu. Ija ijaarsaan hin yaadamne qaba. Koola maashinriin hin hojjannetti. Insitinktii barsiisaan hin barsiisin. Beelaa. Sodaa. Kaayyoo. Lubbuu. Laaboraatorin hojiirra oolchuu hin danda'u. Mootiin ajaju hin danda'u. Saayintistiin oomishu hin danda'u. Miliyoonaaraan bitachuu hin danda'u. Sababiin isaa wanta tokko hojjechuu fi lubbuu uumuu gidduu gargar ba'aa guddaatu jiraaf. Argannoo namni yeroo hundaa itti gammadu hundi waan Rabbiin duraan uumetti jalqaba. Foormulaan hundi seera Rabbiin yuunivarsii keessa kaa'e irratti hirkata. Sammuu qoratii hundi sababiin jiraatu Rabbiin sammuu yaadu uumeefi. Argannoon hundi waan Rabbiin nuti duratti kaa'e qullaa baasanii mul'isuu qofa. Dhugumaan wanta qabnu hin jiru. Wanta jalqabsiisnu hin jiru. Sirreessuu qofa. Rabbiin uuma. Ergasii qaamni onneen hundumaa akka raafamu godhu itti dhufa. Rabbiin yoo billisumni wanta tokko isaan irraa fudhatte, deebisanii fudhachuu iyyuu hin danda'an jedha. Yaada itti godhi. Wanti xinnoo kun nyaata kee irra bu'e. Wanta ati hin arginiin fudhate. Saayintistoonni addunyaa keessaa akka gaariin waan inni fudhateefi waan inni dhise gargar baasuu hin danda'an. Rabbiin billisuma isa xinnoo waan ta'eef hin filanne. Wanti nuti xinnoo jedhu humna keenyaa ol kan ta'eef qofaa filate. Yoo uumama isaa keessaa qaama xinnoo iyyuu uumuu dadhabne, Uumaan hangam guddaa ta'uu qaba? Amma ofii kee gaafadhu: Eenyu ija kee uume? Bifaa qofa miti-eenyu akka ilaalu isaan barsiise? Eenyu seelotni miliyoona keessa jiran uume? Eenyu sammuu kee fuula haadha kee akka beeku barsiise? Eenyu arraba kee akka sirriitti sochoosu barsiise, akka jechi utuu hin yaadin ba'u? Eenyu onnee kee utuu hafuura jalqabaa hin fudhatiin akka dahu barsiise? Yeroo raftu eenyu akka dahu itti fufa? Edana, ija kee cufatta. Hirribaaf dhagna kee kennita. Dhahaan onnee tokko akka ta'u hin ajaju. Sombaan kee akka hafuura fudhatu hin yaadachiiftu. Kaleen kee akka hojjetu hin abboortu. Tiruu kee hin qajeelchiitu. Guutummaa guututti dadhabaa taata. Haaluma kanaan, Rabbiin si soorachaa jira. Dha'aan onnee hunda kennaadha. Hafuurri hunda kennaadha. Ganama dammaqtun hunda kennaadha. Kennaa kana keessaa meeqa 'Alhamdulillah' jechuudhaaf fudhanne? Yeroo onneen keenya Rabbiin waan hayyamameef qofa dahu, sagalee meeqa beellamne? Ija inni nuu kenneen, harka inni nuu kenneen, humna inni nuu kenneen, yeroo inni nuu kenneen cubbuu meeqa hojjenne? Ergasii ofii keenyaaf of danda'oo se'anna. Gowoomsaan Shayxaanaa guddaan namni Rabbiin akka hin jirre itti amansisuu miti. Namni isa akka hin barbaachifne itti amansisuu ture. Garuu ofii kee wajjin amanamaa ta'i. Qabeenya kee fudhadhu. Fayyaa kee fudhadhu. Maqaa kee fudhadhu. Maatii kee fudhadhu. Hafuura itti aanu fudhadhu. Maaltu hafa? Homaa. Addunyaa kana of nyaachisuu dadhabnee, deemuu dadhabnee, dubbachuu dadhabneen dhufne. Guyyaa tokko, akkuma sanaa deemna. Namni biraan nu baata. Namni biraan nu dhiqa. Namni biraan nu irratti sagada. Namni biraan lafa keessa nu kaa'a. Namni biraan deemaa. Isa qofaa nu wajjin hafu Rabbi. Gooftaa billisumaan nu morme sun Gooftaa akkana jedhu: "Yaa gabroota kiyya warra ofiif miidhaa hojjattan, rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa." Rahmata isaa argitaa? Isa wanta homaa nu irraa hin barbaanne, akka deebinu nu affeera. Isa guddina isaa sammuun keenya hubachuu hin dandeenye 'gabroota kiyya' jedhee nu waama. Sababiin isaa nu nu barbaachiseef miti-garuu akka deebinu jaalataaf. Kanaaf yoo onneen kee jabaate, deebi'i. Yoo cubbuun kee baay'ate, deebi'i. Yoo baay'ee fagoo deemte sitti fakkaate, deebi'i. Sababiin isaa cubbuun kee rahmata isaa caalaa guddaa miti. Kufaan kee araarama isaa caalaa guddaa miti. Dadhabbiin kee sababa inni si waamuuf. Hanga qabrii keessa kaa'amuutti, akka dhugumaan xiqqaa ta'uu kee hubachuudhaaf hin eegin. Amma hubadhu. Dirreewwan hundi akka deemaniif morma kee gad qabi. Onneen kee akka dhaabatuuf laafisi. Iji kee immimimmaan dhangalaasuu dadhabuuf dura boo'i. Sababiin isaa guyyaa tokko, maqaawwan hundi ni dhabamu. Argannoon hundi ni dhabamu. Hordoftaa, doolaarii, digirii, dhahaa, wanta qabdu hundi-dhabamee. Gooftaa billisuma uume dura dhaabattee, ni hubatta: ulfinni guddaan ati qabdu hojii kee, qabeenya kee, ykn maqaa kee miti. Uumaan samiifi dachii akka 'Gooftaa kiyya' jettee waamtu si hayyameefi. Inni immoo akka 'gabracha koo' jedhee ofii isaa si waamu hayyameefi. Ulfina kana caalu hin jiru. Kanaaf gara isaatti deebi'i, dha'aan onnee inni yeroo hundaa siif kennuu, isa inni kennuu dhorku ta'uu isaa dura.