As-salāmu ʿalaykum - Kutaawwan jaarraa 2,000 dura turan, Al Ain Museum jala argaman, jireenya dura Islaamii keenya ilaalchisee ilaalchaa keenyaa jijjiira.
As-salāmu ʿalaykum. Yeroo sochii haaromsaa Muzeum Al Ain jalqabame bara 2018, gareen ijaarsa bina fageenya dargaggoota waajjira naannawa irratti bobba'e, hanga dhuma isaanii seenaa haaraatti. Muuziiyamii duraa keessatti kaampii suuqala yaadiicha biratti, hojjattoonni wanti hedduu duraa jannata keessa argame: kabiraa waggaa 2,000 ta'ee fi ragaa seenaa gararaa irratti fayidu hintaaneefii.
“Al Ain keessatti yeroo durii seenaa Islaamitti duraa ragaa dhugaa hin qabne - kun isa jalqabaa,” jedha Peter Sheehan, archeologist duraa Waajjira Aadaa fi Turizimii – Abu Dhabi. Argannoon kun bu’a qotee bulaa Yeroo Irraa gannaa too’ataa ta’uun hojjetamuu hanga humna kamiinuu kadhate. Yaadaan wayyaayiin guyyaa guutuu beela’af, iddoo lanqo baromaa.
Argannoon kuni baay’ee barbaachisaa ta’een ijaarsi dhaabbate waggaa tokko caaluuf. Muuziiyamii jala kabirri qubeen qabiina qabeenyaa hunda gale. “Kobii duraa arganne,” Sheehan ni ibsa. “Utuu isii jala gurguddaan gura seenaa, qabeenyaa cabbii. Angafaan godina 500 m laga champabade, kabirri duraa qabeenyaa fi wanta keessaa.” Kunini garuu jedhama kabirri 500m bal’inaan mul’atu fi naannawa gurguddaa tokko akkasumas kuun muda qabduu.
Kun ammoo yaada durii keessa turan naannoo kabirraa hin baay’inaa akkasumaan jallaa adda baasa. Wanta jiru irratti ibsaman duuba horii waqtii aadaatiin, hawaasa gaarii yeroo lamaan dura kara sirreeffame, qabiyyeewwan keenya dhaan gurguddaa biqiltuu qabus sa’atii hin qabne. Gara fuul dura kanaatti, qormaata raawwattee fi ilaalcha maqaamicha yeroo maaliin funaanuu dhumme jedha.
Sheehan gareen isaa garuu ariiti bu’uura UAE-Oman dhibboon jala keessa argataniiru akkasumatti waliigaltee kan qaban. Kanaanis kennaa biyyaleeyyii yeeroo Irraa horii baay’eedha. Muuziiyamni baay’exa hin lababne tasgabbii hin qabne, akkasumas ilmina kan buluu kan baay’aa dhuftee.
Archeologists gochaa baay’ee qilleensa bifa gullalee gurguddoon qosiiraan baay’ina faalasii keessa walitti dhiyaatan raawwataniiru. Waan fiixee jala dhufaa lafa dheedhitu gargaaraa. Dhugaa irraa ibsuun, kuun cuuphuun fi wiirtuu morma muuzii gama walitti gaafii fi hundaajee agarsiisnaa. Bifaa xiqqoo mooraa foddaa seenaa dhugaa, bu’uura haala garagaraadhaan, baraboo, buweelaa, fi jabaattuu hiikamuuf.
Ummata kabirraa arjoomni mul’ata gurguddaa kabira bisa gara fuula dura murteessuu. Hojii kana keessatti tayitaa cuuphuun faana jaran komii ragaa argame seenaa naannawaa raawwahan. Qaartee buleeyyiin kabira bule haala mukaa garagargaaru, bachaayyaa fi aanda duudheera seersee dhuggee dhoksaatti of ibaaseera. Dhugaa jiru keessaa cuunfaa daawwatame.
Hunduma dhaqabe, argannoon korkodaran saanduqttama, atoomiidhaafi sirriruu, barana hariiroo naannawaa deemaa of qabeessuu. Guyyaa Irraa jabaatee fi booda ba’an biqiltiif jallisummaan dhufattootaa dhufaa yaada abalde haaltuu irratti raawwati. Muudat tii afaan qoricha kan saaqi baruma 880, hidhata sassaabu bifa cari bahaa naannichirraa dhufuudhaan, akkuma dhufaala mi’aan jabaadhaan kan baafamu irratti raawwatame.
Waliigalatti yaaduun mul’attaa. Yeroo boba’a hin lidhamuttis maamiltoonni xiqqeessuu; booraan tasgabalka bu’uura sochii politikaati bahuu jettaniinsaa. Kabirri kun, duubta daafii hin ilaalle keessaa baay’inaan ijaaramuuf bifa armaan duraa muuziiyamnii jabeeystii tauu jiraachuuf soorii tiiyyaa baadhata. Sheehan akkas jedha, “Bara shanan darban waan hin jarjare. Haa ta’u malee, humni keenya dhuguma muuziiyamii keenyatti jalaa jira.”
Iddoo kan argame adi Al Ain jalatti, ji’a aseettin bulfamee guuta hundaammatti. Kabirri dura bu’uura jirus akka muziiyamittis uwwisuu kan bara geengummaati, talaaltummaan ni mul’ata. Waajjira aadaafi turizimiin argannoon kana muuziiyamii haala Dabbagh Architects haala kiimalaa kan ta’uuf bane; lafa muuziiyamitiin seenaan baadhatani ijoollee bammas mesaayyatanii agarsiisuu.
“Ariifnee kan nuu goota,” Sheehan ni jedha. Projeektiin hundi suura bu’uraa ta’uu dabaltee jira. Wantoota gareen keenyatti argatan hojii irra oole; kabiraa muuxannoo mirgoowwan abaaramoo jeechuuf dabbaluudhaan gati hiikuu, haala fi qabeenyi adaa’een akka hin ilaalle dhufuu nan mul’ata.
Rabbiin bayy'inna kan seenu fi uwwisoo seenaayi keenyasaa dhaabbatu.
https://www.thenationalnews.co