دامەزرێنەری تەریقەتی قادری کورد بوو یان فارسی؟
سڵاو لە خوشک و برایانی بەڕێز. هەندێ لە نووسەر و توێژەران کە بایەخ بە ڕەگەزی کوردی شێخ عەبدولقادری گەیلانی دەدەن ئاماژە بە چەند بەڵگەیەکی مێژوویی دەکەن. یەکێ لە بەڵگە سەرەکییەکان ناوی باوک یان باپیری ئەوە، کە لە ڕەچەڵەکەکەیدا بە 'جەنگی دۆست' یان 'گیانی دۆست' هاتووە – دەڵێن ئەم ناوە ئاشکرایەکی کوردی یان ئێرانی کۆنی هەیە و لەو سەردەمەدا لە ناو عەرەبەکاندا باو نەبووە. هەروەها هەندێ سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە شێخ لە گوندێک یان ناوچەیەکدا لە دایک بووە بە ناوی 'ژیل' یان 'گەیلان' لە نزیک مەهاباد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، نەک گەیلانی دەریای قزوین. بەپێی هەندێ توێژینەوەی مێژوویی، خێزانەکەی پێش لەدایک بوونی لە ژێر دەسەڵاتی ئیمارەتی کوردی حەسنەویەکاندا ژیاوە و دواتر کۆچیان کردووە. هاوکات، لە زۆر لە نووسینە سەرەتاییەکانی بەغداوە، بە 'الژیلی العجمی' ناوی دەهات کە ئەوەش نیشانە بۆ ئەوە کە عەرەب نەبووە و لە خاکی ناعەرەبەوە هاتووە. کۆمەڵێکی تر لە بەڵگەکان کە لە لایەن توێژەرانی کوردەوە بەکار هاتوون، وەک دکتۆر مستەفا جەواد، شێخ محەمەد خال، و دکتۆر جەمال نەبەز، بریتین لە شیکردنەوەی زمانی عەرەبی ئەو. کاتێ شێخ لە تەمەنی هەژدە ساڵیدا چووە بەغدا، بە شێوەیەکی روان عەرەبی نەدەزانی و لەهجەیەکی هەبوو، ئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەوەی زمانی دایکی عەرەبی نەبووە. هەروەها پێشنیار دەکەن کە ناوی 'ژیل' یان 'گیل' لەوانەیە لە وشەی 'کیل'ەوە وەرگیرابێت یان پەیوەندی بە تیرە کوردییەکانی پوشتکۆ و لوڕستانەوە هەبێت، و 'ک' یان 'گ' دواتر بووە بە 'ژ' لە عەرەبیدا. بۆ ڕاهێنانی سۆفیانەی، شێخ عەبدولقادر ڕابەری ڕۆحی لە شێخ ئەبوسەعید مەخزومی یان حەمادی دەباس وەرگرت و ڕێگاکەی لە ڕێگەی دابونەریتی ڕۆحییای چیاکانی کوردستان و زاگرۆسەوە شێوەی گرت، کە زۆربەی عاریفەکانی ئەو سەردەمە کورد بوون. کاتێ لە سەرەتادا تەریقەتەکەی بڵاو بوویەوە، گەرمترین پێشوازی لە لایەن تیرەکان و زانایانی ناوچە کوردییەکانەوە هات، وەک بایەدین، هەکاری، و شارەزوور، کە مێژوونووسان ئەمە بە نیشانەی پەیوەندی ڕەگەزی و زمانی دەبینن. بیرۆکەی ڕەگەزی کوردی شێخ عەبدولقادری گەیلانی لە چەندەها بەرهەمی مێژوونووس و بیرمەندی ناوداری کورددا باس کراوە. دیارترینیان بریتین لە شێخ محەمەد خال، زانایەکی گەورەی کورد کە توێژینەوەی لە سۆفیگەریدا کردووە و ئاماژەی بە ڕەگەزی کوردی شێخ و ناوە ناعەرەبییەکانی باپیرانی کردووە؛ دکتۆر جەمال نەبەز، کە لە توێژینەوەکانی لەسەر ناسنامەی کورددا وتی کە ناونیشانەکانی وەک 'ژیل' و 'گەیلانی' لە ڕاستیدا پەیوەندییان بە 'گەیلانی کرماشان' یان ساختمانە کۆنەکانی زاگرۆسەوە هەیە؛ بابا مەردوخ ڕۆحانی، کە لە کتێبە ناودارەکەیدا 'مێژووی ناودارانی کورد' شێخ عەبدولقادر بە کەسایەتییەکی سەرەکی لە عیرفانی کوردیدا دەبینێت؛ و شێخ محەمەد مەردوخ کوردستانی، کە لە کتێبەکانی لەسەر تیرە کوردییەکاندا جەخت لە ڕەگەزی شێخ و چۆنیەتی بڵاوبوونەوەی تەریقەتەکەی لە ناو کوردەکاندا دەکات. دکتۆر مستەفا جەواد، مێژوونووسی بەناوبانگی عێراقی بە ڕەگەزی کورد، توێژینەوەی قووڵی لەسەر مێژووی بەغدا کردووە و زۆر جار تێبینی کردووە کە شێخ عەبدولقادر لە ناوچەی 'ژیل' ی عێراقەوە هاتووە، ناوچەیەکی کوردی لە نزیک مەدائن یان کوت، نەک گەیلانی ئێران. لە کاتێکدا زۆربەی مێژوونووسانی کورد ئەم بابەتەیان لە کتێبە گشتییەکانی سۆفیگەری و کەلتووری کوردیدا باس کردووە، چەند بەرهەمێکی کەم سەرچاوەی سەرەکین. ئەوانە بریتین لە 'مێژووی ناودارانی کورد' ی بابا مەردوخ ڕۆحانی، کە بە وردی ژیان و ڕەچەڵەکی خێزانی شێخ دەگێڕێتەوە؛ بەرهەمێکی مەلا تاهیر باهەرکەیی سەبارەت بە ژیانی شێخ و کاریگەری ئەو لەسەر کوردستان؛ و توێژینەوەکانی وەک 'القول التلیف فی نسب الشيخ عبد القادر' و توێژینەوە هاوشێوەکانی دکتۆر مستەفا جەواد، کە هەرچەندە بە عەرەبین، بنەمایەکی سەرەکین بۆ سەلماندنی ئەوەی کە شێخ لە گەیلانی عێراقەوە بووە، ناوچەیەکی کوردی.