شتێکی سەرنج ڕاکێش کە تێبینیم کرد لەسەر شارستانیەتە کۆنەکان

زۆربەی کۆمەڵگە کۆنەکان، جا جوتیار بوون بن یان شاری، ڕاوکەر بوون بن یان شوان-تەنانەت سەدەها ساڵ پێش ئیسلام-بیرۆکەیەکیان ھەبوو لەسەر خودایەکی باڵادەست یان دروستکەر. ئەمە ھاوشێوەی ئەوەی عەرەبەکان لە سەردەمی جاهیلیەت، پێش پێغەمبەر محەممەد (د.خ)، خوای باڵادەست دەناسراونەتەوە و پەیڕەویان کردووە بە ناوی خوا، ئەگەرچی خواکانێکی تریان ھەبووبێت. بۆ نموونە: لە ئوسترالیا، گروپە ڕەسەنەکانی وەک ئەوانەی باشووری ڕۆژھەڵات دەربارەی بایامێ (یاخود بیامی) دەیانوت کە دروستکەری سەرەکی و باوکی ئاسمانە لە چیرۆکە خەونەکانیان. لە ئەمریکادا، ڕەسەنەکانی ئەمریکا بەزۆری بڕوایان بە ڕۆحی گەورە ھەبووە-ھێزێکی ژیانی باڵادەست و ھەموو جێگیر کە وەک دروستکەری ناوەند دەبینرێت. کۆمەڵگە جوتیاریەکانی وەک مایاکان ئیتزامنایان پەرستووە، کە پێی وایە دروستکەری سەرەکی خواکانە. ئەو پاشای ئاسمانەکان بووە و زانست وەک نووسین و پزیشکی ھێناوەتە بەر خەڵک. لە لێڤانتی کۆن (فەلەستین، لوبنان، ئوردن، سووریا)، گروپە جیاوازەکانی کەنعانی 'ئیڵ یان 'ئیل بوون، وەک خوای باڵادەست و باوکی ھەموو دروستکراوەکان دەبینرا. لە باشووری ئاسیا، تەنانەت لە ھیندوویزمیشدا، براھمان بە گشتی وەک خودای باڵادەست دەبینرێت، و ھەندێک تیۆری دەر دەکەن کە ھیندوویزم جارێک بە تەواوی یەکتاپەرست بووە. لە میسری کۆن، ئامون-ڕا وەک 'پاشای خوداکان' و دروستکەری گەردوون دەبینرا، بە تایبەت لە سەردەمی پاشایەتی نوێ. لە عەرەبی پێش ئیسلام، ئەللا (واتە 'خودا') وەک خوای باڵادەست ناسێنرابوو، زۆر جار لە کاتی سەختدا بانگ دەکرا، لە کاتێکدا ھۆزەکان خواکانی تری وەک ھوبال یان ئەللاتیان پەرستووە. لە فارس، ئەھورە مەزدە دروستکەری باڵادەستی بوو لە زەردەشتیەت، ڕووناکی و ڕاستی نوێنەرایەتی دەکرد، و باوەڕیان وابوو کە جیھانی دروست کردووە بۆ شەڕ لەگەڵ خراپە. لە چینی کۆن، شانگدی وەک بەرزترین خودا پەرستراوە، پاشای خوداکان. لە کلتووری یەمنا کە ناوچەیەکی دەشتاییە، دێیۆس فەتێر باوەڕیان وابوو کە دروستکەر و 'باوکی ئاسمان'ە. لە سۆمالی پێش ئیسلام، وااق (یاخود وااقا) وەک خوای ئاسمانی باڵادەست، دروستکەر و بەردەوامھێنەری ھەموو شتێک ڕێز دەگیرا، وەک سەرچاوەی ژیان و دادپەروەری دەبینرا. لە ڕۆژاوای ئەفریقا، نەریتەکانی وەک یۆروبا ئۆلۆدوماریان وەک دروستکەری کۆتایی ھەبوو، و ئاکان نەیمەی وەک خوای ئاسمانی باڵادەستیان ھەبوو، لەگەڵ خواکانی بچووکتر کە وەک نێوانە کار دەکەن. سەرنجڕاکێشە کە چۆن ھەموو ئەمانە شێوازێکی ھاوشێوە دەگرنە بەر: یەک خودای باڵادەست کە دروستکەر و بەردەوامھێنەرە، لەسەرووی خوداکانی تر دانراوە. بیرت لێ دەکاتەوە-ڕەنگە ئەم گروپانە سەرەتا پەیڕەوی یەک خوا بووبێتن، دواتر شتەکان وەرچەرخاون بە درێژایی کات، ھەروەک لەگەڵ عەرەبەکان یان خەڵکی پێغەمبەر نوح (د.خ). زۆرێک لە بێخوایان بانگەشە دەکەن کە مرۆڤەکان زۆربەیان ڕۆحانی بوون و یەکتاپەرستی داهێنانێکی نوێی مرۆڤە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە گەورەکان، بەڵام ئەمە نیشانی دەدات کە ئەوە بەڕاستی وانە.