بیرکردنەوە لەسەر بانگی جیهادی ١٩١٤

عەسڵامو عەلەیکوم، براکان و خوشکانی ئەزیزم. ئەمڕۆ دەمەوێ بیرکردنەوەیەک لەسەر ڕووداوێکی مێژوویی هاوبەش بکەم کە هێشتا مشتومڕی لێدەگرێتەوە-بانگی جیهادی ١٩١٤ی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤دا (یان ٢٩ی تەشرینی یەکەمی ١٣٣٠ لە ڕۆژژمێری ڕۆمیدا)، سوڵتان مەحەمەتی پێنجەم، لەگەڵ فەتوا ئەمینی، بانگی جیهادێکی پیرۆزیان کرد بەرامبەر هێزەکانی هاوپەیمانی. داوایەک بوو بۆ موسڵمانانی هەموو شوێنێک کە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و هێزە ناوەندییەکان بوەستن، وەک جیهادێک دەرەنجامدەرا بەرامبەر هەموو دوژمنەکانی عوسمانییەکان، جگە لە هاوپەیمانەکانیان. ڕاگەیاندنەکە پێنج فەتوای لەخۆگرتبوو لە شێخولئیسلام ئورگۆپلۆو هیڕی ئەفەندی و پشتگیری لێکرابوو لەلایەن ٢٩ زانای ئایینییەوە. لە گۆڤاری تەقڤیمی ڤەکاییدا بڵاوکرایەوە و لە ١٤ی تشرینی دووەم بەشێوەیەکی گشتی خوێندنرایەوە لە نزیک مزگەوتی فاتح، کە خەڵکێکی زۆری کۆکردەوە. هەرچەندە هەندێک موسڵمانی هاندا بۆ بەشداریکردن لە شەڕەکە، بەڵام کاریگەرییە گشتییەکە کەم بوو. هێزەکانی عوسمانی لە جەنگی جیهانی یەکەمدا ماندوو بوون-تەنها سەیری زستانەکەی ١٩١٤ بکەن، کاتێک ئیسماعیل ئەنوەر پاشا زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ سەربازی ڕاهێنا بۆ ڕۆژهەڵات بەرامبەر ڕووسیا. ئامێری شەڕی باشیان نەبوو و جلوبەرگی زستانیان نەبوو، و زۆرێک لە بارودۆخە توندو تیژەکاندا گیانیان لەدەستدا. ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا هەوڵیدا دەستبڕی جیهادەکە فراوانتر بکات، و "ناکردینێشتێستێلێ فۆر دێن ئۆرێنت"ی دامەزراند لە ١٩١٤دا بۆ بڵاوکردنەوەی پرۆپاگەندەی ئیسلامی. تا ساڵی ١٩١٥، "ئۆفیسی زانیارییەکانی لێژنەکەی ئیمپراتۆری ئەڵمانی"یان کردەوە لە ئەستەمبوڵ، کە نزیکەی ٥٠ "ژووری هەواڵ"ی بەڕێوەدەبرد بەدرێژایی خاکەکانی عوسمانی بۆ بەرهەمهێنانی پۆستەر، ڕۆڵەگەر و وێنە. بەڵام ئەڵمانییەکان هەڵەیەکی گەورەیانداکرد: وایان زانی سوڵتان مەحەمەتی پێنجەم سەرکردەی هەموو موسڵمانانە. لە ڕاستیدا، ئەو خەلیفە بوو بۆ سوننەکان، نەک شیعەکان، و دەسەڵاتەکەی سنووردارکرابوو لەلایەن کۆمیتەی یەکگرتوو و پێشکەوتنەوە، چونکە ئەو پاشایەکی دەستووری بوو، نەک فەرمانڕەواێکی مەطلق. ئەم پاڵنەری ئەڵمانییەش جۆرێک لە دوو جیهادی دروستکرد. وەشانی ئەوانە مەبەستی ئەوەی هەبوو سەربازەکانی هاوپەیمانی لە جەبهەی ڕۆژاواش بکێشنەوە بە هاندانی شۆڕش، بەڵام شکستی هێنا-خەڵک نەیانویست فەرمانڕەوایەتی فەرەنسی یان بەریتانی بگۆڕن بە کۆنترۆلی ئەڵمانی. جیهادی عوسمانییەکە لەلایەکی ترەوە، تیشکی خستبووە سەر یەکخستنی موسڵمانانی عوسمانی بەرامبەر هاوپەیمانی و هاندانی هەندێک ناڕەزای لە ناو پلەکانی دوژمنەوە. تەنانەت لەکاتی شۆڕشی عەرەبدا لە حوزەیرانی ١٩١٦دا، زۆربەی عەرەبەکان دڵسۆز مایەوە یان بەلایەنی کەمەوە بێلایەن بوون بۆ عوسمانییەکان-شۆڕشەکە لە کۆتاییدا کارەساتێکی قازانجکاری بۆ ئیمپراتۆریەتی بەریتانی بوو. یاداشتێکە کە ئەوە نیشان دەدا مەبەستەکان و دەرەنجامەکان دەکرێت زۆر جیاواز بن. خوای گەورە ڕێنموویمان بکات بۆ فێربوون لە ڕابردوو. سەرچاوەکانی سەیرکردمن بریتین لە وتارێکی ورد لەسەر جیهادی عوسمانی و هەندێک زانیاری زیاتر لە ویکیپیدیا. جەزاکوڵڵاو خەیر بۆ خوێندنەوەکەتان.