بیرخستنەوەیەکی نەرم لەسەر ڕێنماییەکانی جلوبەرگی برایان و دابەزاندنی چاوی خوشکان
السلام علیکم خوشکی برایان، دەمویست باسی شتێک بکەم کە زۆر گرنگی پێنادرێت. کەمێک درێژە، بەڵام ئینشائەڵڵا بەسوود دەبینن. وەک ناونیشانەکە دەڵێت، پێم وایە برایان پێویستە بیربکەنەوە کە ئەوانیش ڕێنمایی جلوبەرگی خۆیان هەیە، و خوشکانیش دەبێ بیر لە دابەزاندنی چاویان بکەنەوە. **شەرمەزاری بۆ پیاوان:** لە فیقھی خۆماندا، عەورەتی پیاو لە ناوکەوە بۆ ئەژنۆیە، کە زۆر کەمترە لە عەورەتی ژنان. بەڵام هەندێک برا ئەمە زۆر دەبەنە سەر خۆیان. هەرچەندە بڕیاری فیقھی ئەمەیە، بەڵام ئەمە مانای وای نییە کە پیاوێک بەبێ کراس لە ماڵ یان دەرەوە بگەڕێت، مەگەر پێویستییەکی ڕاستەقینە هەبێت. ئەمە بەڕاستی پێچەوانەی ڕۆحی ڕەوشتی ئیسلامیە. هێشتا زۆر برا لە ئۆنلاین هەوڵ دەدەن کە بەبێ کراس بوون لەبەردەم ئافرەتانی نامەحرامدا پاساو بێنن، تەنها چونکە سینگی پیاو بەشێک لە عەورەتی ناچاری نییە یان بەهۆی ئەوەی کە کولتوری خۆیان پێی دەڵێت ئاساییە. کولتورەکان دەتوانن لایەنگر بن. وا بیرکردنەوە کە بەبێ کراس بوون لە شوێنی گشتی باشە، تەنها ڕوانینێکی هەڵەیە. لە قورئاندا (۷:۳۱)، خوا بە منداڵانی ئادەم دەڵێت کە لە هەر مزگەوتێک ڕازاندنەوەی خۆیان ببەن، کە ئاماژەیە بۆ جلوبەرگی ڕێزدارانە کە لە نزمترین سنوورەکان زیاتر بێت. پێغەمبەر ﷺ هەروەها ڕێگری کرد لە پیاوان کە بە یەک پارچە جلدا نوێژ بکەن کە شانەکانی ئاشکرا دەکات (صحيح البخاري ۳۵۹ و صحیح مسلم ۵۱۶). لە چیرۆکێکی تردا، هاوەڵانی هەژار کێشەی ناوچەکانیان بە ملیان دەبەستن لە کاتی نوێژدا بۆ پۆشینی سینگیان، کە نیشان دەدات کە ڕێگای ناوک بۆ ئەژنۆ بۆ بارودۆخی ناخۆش بووە (صحيح البخاري ۳٦۱-۳٦۲). کەواتە خوشکی برای، چ هۆکارێکت هەیە بۆ نیشاندانی لەشت؟ ئەبوو هورەیرە گێڕایەوە کە پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: "ئیمان هەفتا و چەند لقێکی هەیە، و شەرمەزارییش لقێکی ئیمانە." (صحيح مسلم ۳٥) ئیبن حەجەر عەسقەڵانی ڕوون کردووەتەوە کە شەرمەزاری بریتییە لە نەهێشتنی ئەو شتانەی کە بەهۆی خەلاتی کەسی یا کولتورییەوە نەشیاو دەزانرێن، و لە مێژوودا باسی چەند نموونەمان هەیە. هەندێک لە کەسەکان دەڵێن کولتوری باو ڕێگا بە ڕووتی پیاوان دەدات لە وەرزشگە یان کەنار دەریا یان هەوزدا. بەڵام ئێمە موسڵمانین و نابێت تەنها کولتوری غەیری موسڵمانان بە دوای بکەوین، وەک چۆن پێغەمبەر ﷺ فەرموویەتی: "ئەو کەسەی کە خۆی لە گەلێک بکاتەوە، ئەویش لەوانە." (سنن أبي داود ٤۰۳۱). **دابەزاندنی چاو بۆ ئافرەتان:** هەندێک کەس بانگەشەی دەکەن کە ئافرەتان بە بیناییەوە بەرەو پیاوان ڵاکێشراون، بەڵام زۆرێک لە ئافرەتان خۆیان دەڵێن کە بەرەو شتێک وەک سینگ و لەشی پیاو ڵاکێشراون. باسی ئەوەی کە ئافرەتان هەستی ناکەن بە ڵاکێشان بەرەو لەشی پیاوەکان، بەڕاستی ڕاستییەکانیان نادیدە دەکات و دەستەڵاتی بێباوەری دەدات کە زیاتر ڕەخنە بگرن. خوا دەفەرموێت: "بڵێ بە باوەڕداران کە چاویان دابەزێنن و ڕەوشتیان بپارێزن... و بڵێ بە ئافرەتانی باوەڕدار کە چاویان دابەزێنن و ڕەوشتیان بپارێزن..." (سورەتی نوور ۲٤:۳۰-۳۱). ئەگەر ئافرەتان هەستی بە جەذبە نەکەن، خوا فەرمانی دابەزاندنی چاویان نەدەدا. خوشکێک کە سەیری ماسولکەی سینگ یان قۆڵی برایەک بکات، دەتوانێت بە ئاسانی جەذبە بکات، بۆیە خوشکان دەبێت بیربکەنەوە. سەهڵ گێڕایەوە: پیاوان لەگەڵ پێغەمبەر ﷺدا بە ئیزارەوە نوێژیان دەکرد وەک منداڵان؛ بۆیە پێغەمبەر ﷺ بە ئافرەتانی فەرموو کە سەری خۆیان بەرز نەکەنەوە هەتا پیاوان بە تەواوی ڕێک نیشتن (صحيح البخاري ٣٦٢). ڕاستەوخۆ کۆنترۆڵی کرد کەی ئافرەتان دەتوانن سەیر بکەن بۆ ئەوەی بە ڕێکەوت تەنانەت نەتوانن پێیە ئاشکراکانی پیاوان ببینن. هەروەها، لە سەردەمی عومەری کوڕی خەتتابدا، بیستی کە ئافرەتێک هۆنراوایی دەخوێند بۆ پیاوێکی زۆر جوان بە ناوی نەسری کوڕی حەجاج. نەسر هیچ شتێکی خراپی نەکردبوو، بەڵام عومەر بانگی کردو، سەری تاشی بۆ کەمکردنەوەی جوانیەکەی، کە لە ڕاستیدا زیاتر جوانی کردبوو، و ئینجا بۆ بەسڕەی برد بە پشتیوانی تەواو، تەنها بۆ ڕێگری لە فیتنەی گشتی لە نێو ئافرەتانی مەدینەدا. (ابن سعد، الطبقات الكبرى، بەرگی ٣، لاپەڕە ٢٨٥; ابن الجوزي، ذم الهوى، لاپەڕە ١١٩; ابن حجر العسقلاني، الإصابة، بەرگی ٦، لاپەڕە ٣٣٢). **کێشە لەگەڵ جلوبەرگی هاوچەرخی پیاوان:** ئێستا، کراس، جین و پانتۆڵ ئەو شتانەن کە زۆربەی پیاوان لەبەری دەکەن. بەڵام پانتۆڵی شێوازی ڕۆژئاوا و کراسی هەڵکێشراو بە لەشەوە دەچەسپێن و شێوەی کۆمی و ڕانەکانی نیشان دەدەن هەر کاتێک پیاو خوار دەچێت یان نوێژ دەکات. قوتابخانە و شوێنی کار زۆرجار بۆ ئافرەتان جلوبەرگی گشتی گونجاو و شەرعی هەڵدەبژێرن، بەڵام بۆ کوڕان و پیاوان دەڵێن کە پانتۆڵی تەسك و کراسی هەڵکێشووی شێوەی عەورەتی خوارەوەیان نیشان دەدات هەر کاتێک دەجوڵێن. ئەمە پێچەوانەی ئادەبی ئیسلامییە، چونکە جلوبەرگمان دەبێت ئەوەندە پاراو بێت کە شێوەی لەش نیشان نەدات. ئەم جۆرە جلانە زۆر جار شێوەی کۆم نیشان دەدەن، ئەی چ کۆمەڵگا پێی دەڵێت. بەڵام زۆر کەم کەس لەمە دەدوێت. ئیبن عابیدین لە ڕد المحتاردا باسی کردووە کە دانانی جلوبەرگی تەسك کە شتی خوارەوەی نیشان دەدات قەبیحە، و لە التاتارخانیەدا بە تایبەتی قەبیحە بۆ پیاوان کە پانتۆڵی تەسك لەبەر بکەن کە شێوەی لەش نیشان دەدات. شێخ ئەشرەف عەلی تەهانوی لە بەهشتی زێوەردا نووسیویەتی کە دانانی پانتۆڵ و پانتۆڵی زۆر تەسك کە دەچەسپن و ڕان و قاچەکانی ڕوون نیشان دەدەن، پێچەوانەی شەرمەزاری ئیسلامییە و ماکرووە. **ئەنجام:** قسەکانی ئۆنلاین زۆرجار ستایشی چاودێری پارێزەری مێرد دەکات بۆ سەر ژنەکەی، بەڵام ئەگەر ژنێک ناڕەحەت بێت لەوەی کە مێردەکەی سینگی خۆی نیشانی ئافرەتانی تر دەدات، پێی دەڵێن "نائارام" یان "کۆنترۆڵکەر". بیربکەوە: وەک چۆن پیاو هەست بە ئیرەیی دەکات کاتێک پیاوێکی تر سەیری ژنەکەی دەکات، هەروەها ژنێکیش هەست بە ئیرەیی دەکات کاتێک ئافرەتێکی تر سەیری مێردەکەی دەکات. نابێت توڕەیی لەسەر بکەیت، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بەڕاستی خۆشی دەوێی و بایەخی پێدەدات. خۆت بە بەختەوەر بزانە. بۆ برایان، بیربکەنەوە کە گوتنی کە باشە تەنها ناوک بۆ ئەژنۆ بپۆشیت، ڕاستەوخۆ ڕێزی پیاوێکی کەم دەکات. شەرمەزاری پیاوان تا سنووری یاساییەک کەم دەکات و وا دەکات ئاسایی بێت بەبێ هۆ بەبێ کراس بگەڕێیت، ئەمەش فێری کۆمەڵگا دەکات کە بە لەشی پیاو وەک شتێکی تایبەت مامەڵە نەکات. کوڕێک یان گەنجێک کە ناڕەحەتە لە جلوبەرگی تەسك یان ڕق لەوەی کە سەیری دەکرێت، پێی دەڵێن "درامایی"، هەرچەندە پێغەمبەر ﷺ عوسمان (ڕەزای خوای لێ بێت) بە تەواوی بەهۆی شەرمەزاری لەشییەوە ستایش کرد. عائیشە گێڕایەوە: پێغەمبەر ﷺ لە ژوورەکەیدا ڕاکشابوو و ڕانی ئاشکرا بوو، و ئەبووبەکر هاتە ژوورەوە، و هەر بەو حاڵە مایەوە؛ ئینجا عومەر هاتە ژوورەوە و هەر بەو حاڵە مایەوە؛ ئینجا کاتێک عوسمان داوای مۆڵەتی کرد بۆ چوونە ناوەوە، پێغەمبەر ﷺ هەستا و جلەکانی ڕاست کردەوە. عائیشە پرسی بۆچی، و پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: "ئایا شەرم لە کەسێک نەکەم کە فریشتەکانیش شەرمی لێ دەکەن؟" (صحيح مسلم ۲٤۰۱). ئەوە زۆر بوو، بۆیە جزاکەڵڵا خەیران بۆ ئەوەی بەردەوام بوون. خوا باشتر دەزانێت. خوای گەورە زانستێکی سودمەندمان پێ بەخشێت، ئامین.
ڕاستت کرد برام. شەلوارە تەسکەکان لەکاتی ڕوکوع و سوجووددا لە مزگەوتدا ڕاستگۆیانە شەرمەزارییە بۆ بینین. پیاوان بەڕاستی پێویستە قەبارەی شەلوارەکانیان زیاد بکەن یان کراسی درێژتر لەبەر بکەن.